გობსეკი (1830)
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
ადვოკატი დერვილი არისტოკრატიულ სალონში მოგვითხრობს გობსეკის ისტორიას — პარიზის ფარული მმართველის, მევახშის, რომელიც ელიტის ვალებს ფლობს.
გობსეკი მოხუცი მარტოხელა კაცია, რომელიც ბინძურ ოთახში ცხოვრობს, მაგრამ მისი ხელთითაა პარიზის ყველაზე ძლიერი ადამიანების ბედი. იგი ფულს აბრუნებს სისხლისმსმელი სიზუსტით — არც ერთი სუ არ იკარგება, არც ერთი ვადა არ ირღვევა.
გრაფინია დე რესტო (გორიოს ქალიშვილი ანასტაზი) ოჯახის ბრილიანტებს ყიდის, რათა საყვარლის ვალები გადაიხადოს. გრაფი, რომელმაც ცოლის ღალატი იცის, ქონებას გობსეკის სახელზე გადაწერს საიდუმლო დოკუმენტით — შვილის მომავლისთვის.
როცა გრაფი კვდება, გრაფინია ჩამოიჭრება და დოკუმენტებს წვავს — ახლა გობსეკია ქონების ერთადერთი ლეგალური მფლობელი. მაგრამ გობსეკიც კვდება — საზარელ ოთახში, სავსე ლპობადი საკვებით, ობობის ქსელებით და წყალგაუვალი სიმდიდრით, რომელსაც ვერავინ ვერ ეხება. ეს არის სიხარბის უკანასკნელი სიმბოლო: სიმდიდრე, რომელიც ყველაფერს ანადგურებს, მათ შორის საკუთარ მფლობელს.
ქონება ბოლოს ახალგაზრდა ერნესტ დე რესტოს ერგება.
ფილოსოფიური ბირთვი
ფული როგორც ღმერთი — ეს არის გობსეკის ცენტრალური თეზისი. გობსეკი თავად ფილოსოფოსია ოქროს შესახებ: „ოქროში ყველაფერი ჩანასახის სახით შეიცავს” — ეს ფრაზა წინასწარმეტყველებს მარქსის ფულის ფეტიშიზმის თეორიას.
გობსეკი არ არის უბრალო მეხარბე — იგი ადამიანთა ბუნების ღრმა მცოდნეა. ისევე როგორც მიწისქვეშეთის ადამიანი, გობსეკი კაცობრიობას ზიზღით უყურებს, მაგრამ მიწისქვეშეთის ადამიანი უძლურია, ხოლო გობსეკს ფული აძლევს აბსოლუტურ ძალაუფლებას. ეს არის კონტემპლაცია, რომელიც ძალაუფლებად იქცა.
გობსეკი = დიდი ინკვიზიტორის სეკულარული ვერსია — ის აკონტროლებს ადამიანებს მათი სისუსტის მეშვეობით. ინკვიზიტორი სასწაულით, საიდუმლოებით და ავტორიტეტით მართავს, გობსეკი — ვალით, პროცენტით და ვადით. ორივე შემთხვევაში ადამიანი თავისუფლებას ნებაყოფლობით თმობს.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფუნქცია |
|---|---|---|
| გობსეკი | ობობა / ფარული ღმერთი | ფულის მეშვეობით ადამიანთა ბედის მართვა |
| დერვილი | მთხრობელი-მოწმე | საზოგადოების ანატომის თვალი |
| გრაფინია დე რესტო | ვნების მსხვერპლი | სიყვარულისთვის ყველაფრის გაწირვა — მამის (გორიოს) მსგავსად |
| გრაფი დე რესტო | მოღალატე ქმარი | ღირსების დაცვა ფარული გზებით |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| ლპობადი საკვები გობსეკის ოთახში | სიმდიდრე, რომელიც საზრდოობის ფუნქციას კარგავს — კაპიტალის აბსურდი |
| ბრილიანტები | ოჯახური ღირებულებების გაყიდვა ვნებისთვის |
| საიდუმლო დოკუმენტი | ძალაუფლების ტრანსფერი — ვინ ფლობს ქაღალდს, ფლობს სამყაროს |
| გობსეკის ბინძური ოთახი | სიმდიდრის პარადოქსი — ფლობა ყოფნის გარეშე |
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: მამა გორიო (წიგნი) — იგივე სამყარო, იგივე პერსონაჟები (გრაფინია დე რესტო = გორიოს ქალიშვილი ანასტაზი). ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი) — გობსეკი და მიწისქვეშეთის ადამიანი ორივე ადამიანთა დამკვირვებლებია, მაგრამ გობსეკს აქვს ძალაუფლება.
- ფილოსოფია: ძალაუფლება და მორალი — ფული როგორც მორალის შემცვლელი. მარქსის გაუცხოების თეორიის ლიტერატურული წინამორბედი.
- ფსიქოლოგია: გობსეკის სიხარბე = არქეტიპული ჩრდილი — საზოგადოება ფარავს ფულის ჭეშმარიტ ძალაუფლებას, გობსეკი კი მას შიშველ სახეს აჩვენებს.
- კინემატოგრაფია: გობსეკის ხასიათი ეხმიანება ციტიზენ კეინის ფინალს — სიმდიდრე, რომელიც სიცარიელეში გადადის.
- რელიგია: გობსეკი = მამონას მსახური, მაგრამ ამავდროულად მისი ქურუმი — ფული მისთვის თეოლოგიური კატეგორიაა.
ვერტიკალური ჯაჭვი
მოლიერი — სკუპერდი (1668) → სიხარბე როგორც კომიკური მანკიერება
↓
ბალზაკი — გობსეკი (1830) → სიხარბე როგორც ფილოსოფიური სისტემა
↓
დოსტოევსკი — ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (1864) → კონტემპლაცია ძალაუფლების გარეშე
↓
კაფკა — პროცესი (1925) → ბიუროკრატიული ძალაუფლება, რომელიც უხილავია