ბათუმი

ბათუმი (1939)

ავტორი: მიხეილ ბულგაკოვი · 1939

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

პიესა მოგვითხრობს, როგორ იქცა სემინარიელი იოსებ ჯუღაშვილი რევოლუციონერ სტალინად. ყველაფერი თბილისის სასულიერო სემინარიაში იწყება, სადაც ახალგაზრდა „სოსოს” მარქსისტული იდეების გავრცელებისთვის რიცხავენ. ის ბილეთს ხევს და იატაკქვეშა მუშაობაში ერთვება.

ბათუმში სოსო ხვდება ფიცხ მუშა პორფირის, რომელსაც მექანიკოსის მოკვლა უნდა. სტალინი მას არწმუნებს: „სატეხით ვერაფერს გახდები. მთელი წესწყობილება უნდა განადგურდეს.” ინდივიდუალური შურისძიება პოლიტიკურ ბრძოლაში გადადის.

იწყება დიდი გაფიცვა. მუშები გუბერნატორთან მიდიან, მაგრამ ის ცინიკურად პასუხობს და ლიდერებს აპატიმრებს. ექვსი ათასი მუშა ციხესთან მიდის — მთავრობა მათ ესვრის. სტალინს აპატიმრებენ, ციხეშიც კი აჯანყებას აწყობს, რის გამოც სასტიკად სცემენ. ნიკოლოზ II კი ამ დროს მექანიკური სათამაშო ჩიტით ერთობა და ასე, სხვათაშორის, ხელს აწერს სტალინის ციმბირში გადასახლებას.

ფინალში სტალინი ციმბირიდან გაქცეული ბრუნდება — გამოწრთობილი, განკურნებული, ფოლადივით გამომწვარი ადამიანი.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

ბულგაკოვმა ეს პიესა 1939 წელს, სიცოცხლის ბოლოს დაწერა — უიმედო მცდელობა, შეერიგებოდა სისტემას. სტალინმა თავად უარყო. ეს არის ხელოვანის უდიდესი ტრაგედია: გენიოსი, რომელიც დიქტატორის პანეგირიკს წერს, მაგრამ დიქტატორი მას არ იღებს.

ფილოსოფიურად პიესა აჩვენებს, როგორ იბადება ფოლადის ადამიანი: სისტემის სისასტიკე ქმნის მის საპასუხო სისასტიკეს. „ათასი ჟანდარმი თავს რომ დამადგეს, არ ავდგები… აქ ვიჯდები” — ეს არა გმირობაა, არამედ ფსიქოლოგიური გაქვავება.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
სტალინი	ზეკაცი / რჩეული	ნებისყოფა, რომელიც ემოციებზე მაღლა დგას
პორფირი	მოწაფე / პიკარო	ბრმა აგრესია → შეგნებული მებრძოლი
გუბერნატორი	აბსურდული ტირანი	ბიუროკრატიის უსუსურობა და სისასტიკე
ნიკოლოზ II	უსახო მონარქი	იმპერია როგორც მექანიკური სათამაშო

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
მექანიკური კანარის ჩიტი	იმპერიის მექანიკური, უსულო ბუნება	„ფარვიდე!.. ღმერთო, მეფეს ფარვიდე…“
ცხენი და ეტლი	მუშების ექსპლუატაცია	„ცხენებს ეტლში როცა შეაბამთ, ხომ აჭმევთ? მაშ ადამიანი ცხენზე უარესია?“
მზე და ურჩხული	თავისუფლება vs თვითმპყრობელობა	„შავმა ურჩხულმა მთელ კაცობრიობას მზე მოსტაცა”

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფრიდრიხ ნიცშე, ზეკაცის თეორია — სტალინის პორტრეტი ნიცშესეულ ზეკაცს ჰგავს: ადამიანი, რომელმაც ბუნებრივი ადამიანური ემოციები გადალახა
• ფიოდორ დოსტოევსკი, დიდი ინკვიზიტორი — ძალაუფლება, რომელიც ხალხის „კეთილდღეობისთვის” ძალადობს
• შექსპირი, „მაკბეტი” — ძალაუფლების ტრანსფორმაციის ტრაგედია

ვერტიკალური ჯაჭვი

შექსპირი, „ჯულიუს კეისარი" (1599) — ძალაუფლების დრამა
    ↓
ბათუმი (1939) — დიქტატორის დაბადება
    ↓
ჯორჯ ორუელი, [[1984 (წიგნი)]] (1949) — ტოტალიტარიზმის აპოთეოზი