მკვლელობა მორგის ქუჩაზე და სხვა

მკვლელობა მორგის ქუჩაზე და სხვა (1841-1845)

ავტორი: ედგარ ალან პო · 1841

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

კრებული მოიცავს პოს ორ ტიპის მოთხრობებს. დეტექტიური ხაზი: „მკვლელობა მორგის ქუჩაზე” — წარმოუდგენლად იდუმალ ოთახში მომხდარი სასტიკი მკვლელობა, სადაც პოლიცია უძლურია. შ. ოგიუსტ დიუპენი, გენიალური ანალიტიკოსი, ფანჯრის ზამბარების, ანაბეჭდებისა და თმის ანალიზით ხვდება, რომ მკვლელი ორანგუტანგია. „ნაპარავი წერილი” — პოლიცია მინისტრის სახლს მიკროსკოპით იკვლევს, მაგრამ დიუპენი ხვდება, რომ ყველაზე კარგად ის იმალება, რაც პირდაპირ თვალწინ გიდევს.

ფსიქოლოგიური ხაზი: „შავი კატა” — კაცი ალკოჰოლის გამო შეშლება, საყვარელ კატას თვალს სთხრის, ახრჩობს, ცოლს კლავს. მაგრამ სინდისი ახალი შავი კატის (სახრჩობელას ლაქით) სახით ბრუნდება. „გული-გამთქმელი” — მოხუცს კლავს მხოლოდ იმიტომ, რომ მისი „სვავის თვალი” აღიზიანებს. პარანოიისგან თავადვე აღიარებს: „აქ… აი, აქ სცემს მისი წყეული გული!” „ერთი კასრი ამონტილედო” — მონტრეზორი ცივსისხლიანად ანგრევს ფორტუნატოს კატაკომბებში — შურისძიება ყოველგვარი სინანულის გარეშე.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

„აზროვნების, ეგრეთ წოდებული, ანალიტიკური უნარი თავისთავად ნაკლებად ექვემდებარება ანალიზს.”

პოს ფილოსოფია ამბივალენტურია: ადამიანი ერთდროულად გენიოსი და მონსტრია. დიუპენის მოთხრობებში ინტელექტი ტრიუმფს აღწევს — „ჭეშმარიტება ყოველთვის ჭაში არ იმალება… იგი მუდამ ზედაპირზე ზერელედ სუფევს.” საშინელებათა მოთხრობებში კი ფსიქიკა ინგრევა — „წინააღმდეგობრიობის სული” ადამიანს საკუთარი თავის განადგურებისკენ უბიძგებს.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
შ. ოგიუსტ დიუპენი	აბსოლუტური რაციონალისტი	გონების ტრიუმფი ქაოსზე; „მათემატიკოსიცაა და პოეტიც”
მთხრობელი (შავი კატა/გული-გამთქმელი)	ჩრდილი	ფსიქიკის რღვევის, „წინააღმდეგობრიობის სულის” განხორციელება
მონტრეზორი	ცივი სოციოპათი	შურისძიება სინანულის გარეშე
პრეფექტი გ.	ბიუროკრატიული გონება	შაბლონური აზროვნების წარუმატებლობა

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
სვავის თვალი	ირაციონალური შიში, პარანოია	„სვავისას მიუგავდა ერთი, ბუნდი, ცისფერი”
შავი კატა/სახრჩობელა	ურღვევი სინდისი	„საზიზღარ და შემზარავ საგანს მაგონებდა — სახრჩობელას!“
გულისცემა	დანაშაულის გრძნობა	„აქ… აი, აქ სცემს მისი წყეული გული!“
კატაკომბები	ფსიქიკის ბნელი კუნჭულები	ფორტუნატოს დამარხვა = დანაშაულის დაფარვის მეტაფორა

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფიოდორ დოსტოევსკი: „გული-გამთქმელის” სინდისის ქენჯნა = რასკოლნიკოვის ფსიქოლოგიური ტრაპი. პო გახსნა ადამიანის ფსიქიკის ის უფსკრული, რომელიც დოსტოევსკიმ გააღრმავა
• კარლ იუნგი: „წინააღმდეგობრიობის სული” = ჩრდილის მანიფესტაცია; ადამიანი ჩადის ბოროტებას „მხოლოდ სიავის გულისთვის”
• ფრანც კაფკა: დიუპენის მოთხრობების პრეფექტი = კაფკასეული ბიუროკრატია; ფსიქოლოგიური თრილერების აბსურდული შიში = კაფკას წინამორბედი
• არტურ კონან დოილი: დიუპენი = შერლოკ ჰოლმსის პირდაპირი პროტოტიპი

ვერტიკალური ჯაჭვი

ე.ტ.ა. ჰოფმანი (გოთიკური რომანტიზმი)
    → მკვლელობა მორგის ქუჩაზე (დეტექტივის დაბადება + ფსიქოლოგიური თრილერი)
        → [[ფიოდორ დოსტოევსკი]] (დანაშაულის ფსიქოლოგია)
            → არტურ კონან დოილი (კლასიკური დეტექტივი)
                → ალფრედ ჰიჩკოკი (კინემატოგრაფიული თრილერი)