მე-19 საუკუნე (1800 – 1900)
საუკუნე, რომელმაც სამყარო ინდუსტრიალიზაციამ გარდაქმნა, რომანი დომინანტურ ხელოვნებად აქცია და ფსიქოლოგია გამოიგონა ჯერ კიდევ მანამდე, ვიდრე მას თავისი სახელი ექნებოდა.
რა განსაზღვრავდა ამ ეპოქას
სამი რევოლუცია ერთდროულად. ინდუსტრიულმა გარდაქმნა ქალაქები, შრომა და კლასები — 1850 წლისთვის ევროპის კულტურული ცენტრი უკვე ურბანული და ბურჟუაზიულია. პოლიტიკურმა — ფრანგული რევოლუციის გაგრძელებამ — წარმოშვა ნაციონალიზმი, 1848 წლის აჯანყებები, გერმანიისა და იტალიის გაერთიანება და (საუკუნის ბოლოს) სოციალისტური მოძრაობები. ინტელექტუალურმა მოგვცა დარვინი, მარქსი, არტურ შოპენჰაუერი, ფრიდრიხ ნიცშე და ისტერიის პირველი კლინიკური კვლევები, რომლებიც მოგვიანებით ზიგმუნდ ფროიდში ჩამოყალიბდა.
ლიტერატურაში იმარჯვებს რეალიზმი. ონორე დე ბალზაკი პარიზს აღწერს სოციალური ეკოსისტემის სახით ადამიანურ კომედიაში (მამა გორიო (წიგნი), ცეზარ ბიროტო (წიგნი), შაგრენის ტყავი (წიგნი)). უილიამ მეიკპის თეკერეი იმავეს აკეთებს რეგენტის პერიოდის ინგლისისთვის ამაოების ბაზარში. გუსტავ ფლობერი მადამ ბოვარში სტილს ფეტიშამდე ამაღლებს. გი დე მოპასანი (ბელ ამი (წიგნი), მოთხრობები) სოციალური რენტგენის სისრულეს მოკლე ფორმაში აღწევს. სტენდალი წითელსა და შავში რომანტიკული ამბიციის მიღმა მდგარ სარკეს ცივი ხედვით გვიჩვენებს. რუსებმა კი — ნიკოლოზ გოგოლი, ფიოდორ დოსტოევსკი, ლევ ტოლსტოი — რეალიზმი ფსიქოლოგიური და სულიერი სიღრმის იმ ფსკერამდე ჩაიყვანეს, სადაც მანამდე არავინ ჩასულა.
ძირითადი ფიგურები
- რუსეთი: ალექსანდრე პუშკინი, ნიკოლოზ გოგოლი, ფიოდორ დოსტოევსკი, ლევ ტოლსტოი, ტურგენევი, ანტონ ჩეხოვი
- საფრანგეთი: ონორე დე ბალზაკი, ჰიუგო, სტენდალი, გუსტავ ფლობერი, გი დე მოპასანი, ემილ ზოლა
- ინგლისი: უილიამ მეიკპის თეკერეი, დიკენსი, ბრონტე და-ძმები, ჯორჯ ელიოტი, ჰარდი, ოსკარ უაილდი (ბოლო ათწლეულში)
- ფილოსოფია: არტურ შოპენჰაუერი, გეორგ ვილჰელმ ფრიდრიხ ჰეგელი, სიორენ კირკეგორი, მარქსი, ფრიდრიხ ნიცშე
- ამერიკა: ედგარ ალან პო, მელვილი, უიტმენი, ემილი დიკინსონი
- ქართული: ილია, აკაკი, ვაჟა-ფშაველა (ვიკიში ჯერ არ არიან შესული, მაგრამ ზოგადი კანონიდან არ გამოვრიცხავთ)
რატომ არის მნიშვნელოვანი
თითქმის ყოველი სტრუქტურა, რომელსაც 20-ე საუკუნე მემკვიდრეობად იღებს — რეალისტური რომანი, მეცნიერული ფსიქოლოგია, მემარცხენე და მემარჯვენე პოლიტიკა, ინდუსტრიული კაპიტალიზმი, მასობრივი წიგნიერება, ერი-სახელმწიფო — მე-19 საუკუნის ინფრასტრუქტურაა. არტურ შოპენჰაუერი ამ საუკუნის პესიმისტური სინდისია; ფიოდორ დოსტოევსკი და ლევ ტოლსტოი — სულიერი. თუ განმანათლებლობამ ააგო თანამედროვეობის ჩარჩო, მე-19 საუკუნემ მას შიგნიდან ხორცი შეასხა.
ცენტრალური ფილოსოფიური კვანძი — “ღმერთი მოკვდა”. ამ ფრაზას ფრიდრიხ ნიცშე 1882 წელს წარმოთქვამს, მაგრამ ეპოქის მთელი ლიტერატურული ხაზი (ძმები კარამაზოვების ივანე, დანაშაული და სასჯელის რასკოლნიკოვი, დორიან გრეის პორტრეტის ლორდ ჰენრი) სწორედ ქრისტიანული მორალის შემდგომ ცხოვრების შესაძლებლობას ცდის. სწორედ აქ იბადება ნიჰილიზმი.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფიოდორ დოსტოევსკი, ლევ ტოლსტოი, ნიკოლოზ გოგოლი — საუკუნის რუსული ხერხემალი; სამივე სხვადასხვა გზით სცდის ერთსა და იმავე კითხვას: როგორ შეუძლია ადამიანს იცხოვროს, თუ ღმერთი აღარ არის.
- ონორე დე ბალზაკი, გი დე მოპასანი, გუსტავ ფლობერი, სტენდალი, ემილ ზოლა — ფრანგული სოციალური რეალიზმი.
- არტურ შოპენჰაუერი (სამყარო როგორც ნება და წარმოდგენა (წიგნი)) — საუკუნის ფილოსოფიური პესიმისტი; მისი დამთრგუნველი ენერგია გადაეცემა თომას მანს, ფრიდრიხ ნიცშესა და ზიგმუნდ ფროიდს.
- ფრიდრიხ ნიცშე (ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი), სიკეთისა და ბოროტების მიღმა (წიგნი), ანტიქრისტე (წიგნი)) — საუკუნის ანტი-ქრისტიანული რეაქცია, რომელიც ამკვიდრებს ზეკაცის თეორიასა და რესენტიმენტის ცნებებს.
- ოსკარ უაილდი (დორიან გრეის პორტრეტი (წიგნი)) — დეკადანსის ინგლისური სახე; ფრანგ დეკადენტთა (ჰუისმანსი, ბოდლერი) მემკვიდრე.
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედი: რომანტიზმი; განმანათლებლობა.
- მემკვიდრე: ადრეული მოდერნიზმი; რუსული და ფრანგული რეალიზმი — მისი პირდაპირი ლიტერატურული მემკვიდრეები; ფსიქოანალიზი (ზიგმუნდ ფროიდი 1900 წელს აქვეყნებს სიზმრების განმარტებას — ეს სიმბოლურად დახურავს საუკუნეს).
თემები
- ნიჰილიზმი
- ზეკაცის თეორია
- დიდი ინკვიზიტორი (კარამაზოვების ცენტრალური პოემა)
- ორეულობა (Doppelgänger) (დოსტოევსკის ორეული (წიგნი))
- ტანჯვა და გამოსყიდვა
- უკუკუთხოვანი პერსპექტივა (იატაკქვეშა ადამიანის საფუძველი)
- დეკადანსი