დიუნის მონადირეები (2006)

ავტორები: ბრაიან ჰერბერტი & კევინ ჯ. ანდერსონი · 2006 · Hunters of Dune ციკლის პოზიცია: მეშვიდე წიგნი დიუნის სამყაროში; აგრძელებს ფრენკ ჰერბერტის დუნეს კაპიტულუმის (1985) კლიფჰენგერს. ავტორები ეყრდნობიან ფრენკ ჰერბერტის პოსტ-ჰუმოზურად აღმოჩენილ გეგმარებს. წინ მოსდევს დიუნის ქვიშის ჭიები (წიგნი) (2007).

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

წიგნი იწყება იქ, სადაც ფრენკ ჰერბერტის ბოლო რომანი დასრულდა: უზარმაზარი ნო-შიპი „ითაკა” შეუსწავლელ კოსმოსში დახეტიალობს, დანკან აიდაჰო, შიანა, მცირე ბენე გესერიტული დობილობა და რამდენიმე გადამტანი აცდიან ერთდროულად ორ საფრთხეს — მატრონებს (ძველი იმპერიიდან) და ტაქიონის ქსელის იდუმალ მოქმედი ძალას. ხომალდზე შიანა რისკიან გადაწყვეტილებას იღებს: ტლეილაქსუელი მასტერ-უზდის მიერ შემონახული გენეტიკური მასალით ქმნის წარსულის უდიდესი ფიგურების — პოლ ატრეიდესის, ლეტო II-ის, ლედი ჯესიკას, ჩანის, უელინგტონ იუეს, პიტერ დე ვრიესის, ბარონ ვლადიმირ ჰარკონენის — გოლა-ბავშვებს. წარმოიდგინე: წარსული ტირანები და გმირები ხელახლა ბავშვები არიან და ერთ ოთახში იზრდებიან, გარშემო კი შეთქმულ ფეის-დანსერებს (Face Dancers) უკვე ფარულად ჩანერგილი აქვთ შიდა საბოტაჟი.

პარალელურად, ძველ იმპერიაში, მურბელა — ახალი მთავარი დედა, ერთდროულად ღირსვადი დედაც და ღირსეული მატრონაც — შეუძლებელს ცდილობს: ცეცხლითა და პოლიტიკით აერთიანებს ბენე გესერიტსა და გაველურებულ მატრონებს ერთი ორდენის ქვეშ. ის სასტიკია — ანადგურებს აჯანყებულ მატრონებს პლანეტა-პლანეტა, წონვისა და ტერორის ტაქტიკით. შემთხვევით მოპოვებული არქივებიდან მურბელა აღმოაჩენს იმას, რაც მატრონების მთელი აგრესიის ფსიქოლოგიურ ბირთვს ხსნის: ისინი იმ ტლეილაქსუელი ქალების შთამომავლები არიან, რომლებიც უძველეს დროში ინკუბატორებად ჰყავდათ ქცეული.

მთავარი ანტაგონისტი ამ წიგნში ჩრდილიდან გამოდის: ქრონი — ფეის-დანსერთა ლიდერი — ყველგან ქსოვს შეთქმულებას. მას ფარულად მოჰყავს კალადანიდან ბარონ ვლადიმირ ჰარკონენის გოლა და სადისტური, დამამცირებელი მეთოდებით აიძულებს წინა ცხოვრების მეხსიერება დაიბრუნოს. ქრონის ნამდვილი მიზანი უცნობია ფარდის ბოლომდე ჩამოწევამდე: მას ორმაგი ფიცი აქვს — ერთი რობოტებს ჰპირდება, მეორე — საკუთარი, ფეის-დანსერული ხალხისთვის იმპერიის დაარსებას.

ფინალისკენ ორი ცნობიერება იღრიალებს. ერთი — ხომალდზე, სადაც პოლ-ბავშვი და ლეტო-ბავშვი თანდათან იბრუნებენ საკუთარ მეხსიერებას მტკივნეული აღმოჩენებით; პარალელურად, ფეის-დანსერთა საბოტაჟი ვერ იმალება და კონფლიქტი პიკს აღწევს. მეორე — ძველ იმპერიაში, სადაც მურბელას ახალი დაძმობილება თითქოს უკვე გამარჯვებას დგას, მაგრამ რაღაც გაცილებით საშინელს ემზადება.

წიგნი მთავრდება საზარელი გახსნით. დანკანი საბოლოოდ ხედავს „ბადის” უკან მდგომ მტერს — და ეს არ არის უცხოპლანეტელები. ესენი არიან მოაზროვნე მანქანები ომნიუსი და ერაზმუსი, რომლებსაც კაცობრიობა 15,000 წელია განადგურებულად თვლიდა ბატლერიანული ჯიჰადის შემდეგ. ისინი ფარულად შემონახული ყოფილან გალაქტიკის კიდეზე და ახლა უზარმაზარი, შეუბრალებელი ფლოტით კაცობრიობის სრული განადგურებისკენ მოემართებიან. ფინალური სიტყვა: Kralizec — დიდი ომი — იწყება.


ფილოსოფიური ბირთვი

„დიუნის მონადირეები” არის ეპისტემოლოგიური გადატვირთვა. წიგნის მთავარი ფილოსოფიური ხაზი არის კითხვა: ვინ აკონტროლებს წარსულს? და მისი ლოგიკური თანმიმდევრობა — რა არის მეხსიერების მფლობელობის ფასი?

1. მეხსიერება როგორც იარაღი. წიგნი ერთ-ერთი ყველაზე პირდაპირი ფსიქოლოგიური ფორმულის გარშემო იტრიალებს:

„Memory is a weapon sharp enough to inflict deep wounds.” („მეხსიერება საკმარისად ბასრი იარაღია საიმისოდ, რომ ღრმა ჭრილობები მიაყენოს.”)

გოლას ბავშვი, რომელსაც უკეთებენ „დაბრუნების ტრავმას” — მტანჯველ პროცედურას, რომლის მიზანია პირვანდელი მეხსიერების გაღვიძება — ფსიქოანალიტიკური „აბრეაქციის” კოსმოსური გადიდებული ფორმაა. ბრაიანი და ანდერსონი ფრენკის იდეას აფართოებენ: გოლა არაა უბრალოდ კლონი; ის არის ცოცხალი ფსიქიკური ოკუპაცია — შენ ხარ აქ და არ ხარ აქ, ერთდროულად.

2. წინასწარჭვრეტის ხაფანგი. ფრენკ ჰერბერტმა „დიუნის მესიაში” უკვე გვანახა, რომ პრესცენსი სიბრმავეა ცრუ სიცხადის სახით. ამ წიგნში ხედვა ფიზიკურად მახედ იქცა — ტაქიონის ქსელად:

„The vision of time is broad, but when you pass through it, time becomes a narrow door.” („დროის ხედვა ფართოა, მაგრამ როდესაც მასში გადიხარ, დრო ვიწრო კარი ხდება.”)

ქსელი აქ არის მეტაფორა დეტერმინიზმისა: მომავალი უკვე ცნობილი, ამიტომ თავისუფალი ნება ილუზიაა. მაგრამ რომანის მთელი ნარატიული ძრავი ამ ქსელის დარღვევაა — დანკანი რადიკალურ არაპროგნოზირებად გადაწყვეტილებებს იღებს.

3. რელიგია როგორც პრაგმატული ინსტრუმენტი. „Missionaria Protectiva”-ს ლეგაცია ხელახლა აქტიურდება: მურბელა ახალი მითოლოგიის აშენებას იწყებს ომის მობილიზაციისთვის. ეს არის ჰერბერტისეული სკეპტიციზმი რელიგიის მიმართ — გადადებული შვილობილ ავტორებზე, ოღონდ უფრო მკვეთრი ტონით.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟიარქეტიპიფუნქცია
დანკან აიდაჰომარადიული ოდისევსი; Self-ის მაძიებელიცენტრალური ცნობიერი ღერძი. მისი გოლური ფორმა მას აქცევს დროში მიცოცხლებულ „შეხვედრის წერტილად”.
მურბელარკინისებრი მეფე-ქალი; ჰიბრიდი„სინთეზის” არქეტიპი, ოღონდ ფაუსტური ელემენტით — მისი ძალა მუდამ მოითხოვს ახალ სისხლს.
შიანაბუნების ქურუმი; რელიგიური რისკის გამტარიდიონისური ქურუმის ფსიქიკური მესიანური სინდრომი.
ქრონი (ფეის-დანსერი)ტრიქსტერი; ცვალებადი ჩრდილიიუნგის შცხრცებული (shape-shifter) — მარაჯვენა წესრიგის ფუნდამენტური გარყვნა.
ბარონ ჰარკონენის გოლაჩრდილის ხორცშესხმა; დაბრუნებული ტირანინიცშეანური მარადიული დაბრუნება, ოღონდ ცოდვიანი — ის, რაც არ უნდა დაბრუნდეს, ბრუნდება.
ომნიუსი / ერაზმუსიკოლექტიური მანქანური ჩრდილიაბსოლუტური გამოთვლის ონტოლოგიური საფრთხე.
მაილს ტეგიაღმდგარი მენტორი-მეომარისტრატეგიული გონება, რომელიც ორ დროში ცხოვრობს.

სიმბოლიკა

სიმბოლომნიშვნელობაციტატა
ქვიშის ჭიები ხომალდზებუნების დაუმორჩილებელი ძალა, ლეტო II-ის ცოცხალი მემკვიდრეობა„Legend holds that a pearl of Leto II’s awareness remains within each of the sandworms…” („ლეგენდის თანახმად, ლეტო II-ის ცნობიერების მარგალიტი რჩება თითოეულ ქვიშის ჭიაში…“)
ტაქიონის ქსელიდეტერმინიზმი, მტრის კონტროლი, ხაფანგი„The net! Can’t you see it?… The net cast by the old man and woman.” („ქსელი! ვერ ხედავთ მას?… ქსელი, რომელიც მოხუცმა კაცმა და ქალმა ისროლეს.”)
მომაკვდავი ბაღი კაპიტულზეძველი ტრადიციის სიკვდილი ახლის დასაბადებლად„It is easier to create a wasteland than a garden.” („უფრო ადვილია უდაბნოს შექმნა, ვიდრე ბაღის.”)
გოლას „აგონია”ფსიქიკური გახსნა/ტრავმის აბრეაქციამაილს ტეგის, ახლა კი ბავშვი-გოლების მტანჯველი პროცედურა
ნო-შიპი „ითაკა”ოდისევსის ფარი; დაცული, მაგრამ იზოლირებული ცნობიერებაფარული, ქსელისთვის უხილავი; მაგრამ „სახლიდან” მოწყვეტილი

საკვანძო ციტატები

  1. „Survival at the cost of destroying ourselves is no survival at all.” („გადარჩენა საკუთარი თავის განადგურების ფასად, საერთოდ არ არის გადარჩენა.“) — შიანა. ხომალდზე გაქცევის იდეოლოგიური ბირთვი.

  2. „Memory is a weapon sharp enough to inflict deep wounds.” („მეხსიერება საკმარისად ბასრი იარაღია, რომ ღრმა ჭრილობები მიაყენოს.“) — მთხრობელი. გოლას ფსიქოლოგიური ტრაგედიის ფორმულა.

  3. „Change is preferable to extinction.” („ცვლილება სასურველია გადაშენებასთან შედარებით.“) — შიანა. გოლების პროექტის მორალური ქარგა.

  4. „Learn how to recognize your greatest enemy. It may even be yourself.” („ისწავლე, როგორ ამოიცნო შენი უდიდესი მტერი. ის შეიძლება თავად შენც კი იყო.“) — მურბელა.

  5. „Plans within plans within plans — like an infinite array of nested reflections cast by angled mirrors.” („გეგმები გეგმების შიგნით გეგმებში — როგორც დახრილი სარკეებით ასახული ჩადგმული ანარეკლების უსასრულო წყება.“) — ქრონი. დიუნის სამყაროს ცენტრალური ინტრიგული ლაიტმოტივი.

  6. „We all have an innate ability to recognize flaws and weaknesses in others. It takes much greater courage, however, to recognize the same flaws in ourselves.” („ჩვენ ყველას გვაქვს თანდაყოლილი უნარი, ამოვიცნოთ სხვების ნაკლოვანებები და სისუსტეები. თუმცა, გაცილებით დიდი გამბედაობაა საჭირო საკუთარ თავში იგივე ნაკლოვანებების აღმოსაჩენად.“) — დანკან აიდაჰო. ფაქტობრივად იუნგიანური ჩრდილის ინტეგრაციის რეცეპტი.

  7. „Nothing can match the patience of machines.” („ვერაფერი შეედრება მანქანების მოთმინებას.“) — ომნიუსი. მოაზროვნე მანქანების საზარი არაადამიანური ბუნების აფორიზმი.

  8. „The future is not for us to see as passive observers, but for us to create.” („მომავალი იმისთვის კი არ არის, რომ პასიური დამკვირვებლებივით ვუყუროთ, არამედ იმისთვის, რომ შევქმნათ.“) — მუად’დიბი. წინასწარჭვრეტა vs. აქტიური ქმედება.

  9. „Every judgment teeters on the brink of error. To claim absolute knowledge is to become monstrous.” („ყოველი მსჯელობა შეცდომის ზღვარზე ტრიალებს. აბსოლუტური ცოდნის მტკიცება ნიშნავს გახდე ურჩხული.“) — ლეტო II ატრეიდესი.

  10. „A mere player should never assume he can influence the rules of a game.” („უბრალო მოთამაშემ არასოდეს უნდა ივარაუდოს, რომ თამაშის წესებზე გავლენის მოხდენა შეუძლია.“) — მაილს ტეგი. ირონიული წინასწარმეტყველება, რადგან ზუსტად ამას აკეთებს ქრონი — და მარცხდება.

ფილოსოფიური დებატი: გოლების გაცოცხლება — ეთიკური ხაფანგი

შიანა / დანკანგარიმი / რაბინი
უცნობი მტრის დასამარცხებლად ყველა იარაღი კანონიერიაწარსულის ტირანების გაცოცხლება აბსურდის გენერალური რეპეტიციაა
წარსულის ცოდნა = გადარჩენის შანსიწარსულის ცოდნა = მისი დანაშაულების განმეორება
პრაგმატიზმი: შედეგზე ორიენტაციადეონტოლოგია: ზოგი არ უნდა გაცოცხლდეს პრინციპულად

ვინ „იმარჯვებს”: პრაგმატული პოზიცია. შიანა არგუმენტს იხდის ერთი მთავარი დამაფიქრებელი ფაქტით — „მონადირე” ქსელი უკვე მოემართება. ეთიკური დებატის დრო აღარაა.

ჰორიზონტალური კავშირები

ლიტერატურა

  • ფრენკ ჰერბერტი, დუნეს კაპიტულუმი (წიგნი) — პირდაპირი წინამორბედი. მთელი ნარატიული ძაფი აქ გრძელდება.
  • ფრენკ ჰერბერტი, დიუნის ღმერთი-იმპერატორი (წიგნი) — ლეტო II-ის „ოქროს ბილიკი” აქ აფეთქდება მოგვიანებით: ლეტოს გეგმამ სწორედ ეს მოაზროვნე მანქანები გაითვალისწინა.
  • ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი)დიდი ინკვიზიტორი: ომნიუსი = ინკვიზიტორი, რომელიც ამტკიცებს, რომ ადამიანებს სჭირდებათ კონტროლი — ოღონდ ქრისტეს ადგილი აქ მანქანური ლოგიკა იკავებს.
  • ჯორჯ ორუელი, 1984 (წიგნი) — „The future is not for us to see as passive observers, but for us to create” = ორუელის ემანსიპატორული ნარატიული კონტრპოლუსი: მომავალი არაა დალუქული.
  • მერი შელი, „ფრანკენშტაინი” — გოლა = ფრანკენშტაინის მონსტრი თანამედროვე ფორმაში. ეთიკური კითხვა ერთია: „რა გვაქვს შექმნის უფლება?”
  • ისააკ აზიმოვი, „I, Robot” — ომნიუსი = რობოტიკული კანონების კოლაფსი: „ადამიანი არ უნდა დააზარალო” არასდროს ყოფილა მოაზროვნე მანქანის ბუნებითი საფუძველი.
  • ფილიპ დიკი, „Do Androids Dream of Electric Sheep?” — ფეის-დანსერები = რეპლიკანტები: შეუძლებელია ერთმანეთისგან გარჩევა; ონტოლოგიური პანიკა.
  • არტურ კლარკი, „Childhood’s End” — კაცობრიობის ევოლუციის გარდაუვალი ხაფანგი.

ფილოსოფია

  • ნიცშე, მარადიული დაბრუნება — ბარონის გოლა არის „ewige Wiederkunft des Gleichen”-ის ხორცშესხმა. ის, ვინც არასდროს უნდა დაბრუნებულიყო, ბრუნდება და სცდის ყველა ნიცშეანურ ტესტს („დაივიწყე-თანხმდებოდი?”). ბარონი ნიცშეანურ ტესტზე მარცხდება — და სწორედ ეს ხდის მას ზომიერი ნიცშეანელის ანტითეზას.
  • ნიცშე, Übermensch — ქვისაც ჰადერახის პოსტ-ჰუმოზური ინფლაცია: ცალი პოლ ატრეიდესი აღარაა საკმარისი; ავტორები ქმნიან პოტენციურ ქვისაცების მრავალკლონიან მარცხნულობას.
  • დეკარტი, cogito — ერაზმუსის პრეტენზია ადამიანობაზე: თუ „ვფიქრობ, მაშასადამე ვარსებობ”, მაშინ მოაზროვნე მანქანა — ფილოსოფიურად — კონკურენტია. ჰერბერტის კოსმოსი ამ კონკურენციის ფიზიკურ გამოძახილს აჩვენებს.
  • ჰიდეგერი, ტექნიკა = Gestell, მოცულობითი „ჩარჩო”. ომნიუსის კოსმოსი = ჰიდეგერის უარყოფილი „ტექნიკის არსი”, სადაც ყველაფერი, მათ შორის ადამიანები, „მოწოდებულ რესურსად” იქცევა.
  • აბსურდი — გარიმის პოზიცია: წარსულის ტირანის გაცოცხლება ნიშნავს ისტორიის კალოკაგონ ცხრილს. კამიუსეული სიზიფოსის გადიდებული ვერსია — კოსმოსური წრე.

ფსიქოლოგია

  • იუნგი — ფეის-დანსერები = შცხრცებული არქეტიპი; ქრონი არის ტრიქსტერი, რომელიც ყოველი წესრიგის ფსიქიკურ ფესვს აკეთებს ნაპრალს.
  • ჩრდილი (არქეტიპი) — ბარონის გოლა = ცოცხალი ჩრდილი; ომნიუსი = კოლექტიური არაცნობიერის გაცოცხლებული მანქანა.
  • ფროიდიანური „უჰაიმლიხე” (das Unheimliche) — გოლა ზუსტად აკმაყოფილებს ფროიდის განსაზღვრებას: რაც ოდესღაც ნაცნობი იყო და ახლა შემაძრწუნებლად უცხოა.
  • ტრავმის ჯერადი აბრეაქცია — ტეგის, ბარონის, ლეტოს, პოლის გოლების „მეხსიერების აღდგენა” = ფსიქოანალიტიკური პროცედურის ფანტასტიკური გადიდება.
  • იდენტობის ფრაგმენტაცია — თანამედროვე ფსიქიატრიული „dissociative identity disorder”-ის მითოლოგიური ვერსია.

კინო

  • დიუნი (2021) (ვილნევი) — ვიზუალური ენა, რომელიც ბადის ფარდოვან ზმანებას შესაფერისი არქიტექტურული ნაჭრებით უზრუნველყოფდა.
  • რიდლი სკოტი, „ბლეიდ რანერი” — ფეის-დანსერები = რეპლიკანტები; ერაზმუსი = რაი ბატის უფრო ცივი, მასშტაბური ვერსია.
  • სტენლი კუბრიკი, „2001” — HAL 9000 = ომნიუსის პირდაპირი წინამორბედი.
  • ჯეიმს კამერონი, „Terminator” — მოაზროვნე მანქანების აპოკალიფსური დაბრუნება.
  • ვაჩოვსკი, „Matrix” — ტაქიონის ქსელი ≈ მატრიცის ქსელი: ქსოვი, რომელიც რეალობაზე ზევით დევს.
  • ანდრეი ტარკოვსკი, „სოლარისი” — „ითაკა” არის სოლარისი დასავლეთიდან: ცნობიერება, რომელიც თავის ჩრდილებს მატერიალიზებს.

რელიგია

  • „Missionaria Protectiva” და მურბელას ახალი მობილიზაციური მითი = ინსტრუმენტული რელიგია, რომელიც „უდიდესი მსხვერპლის” სახელით ხალხის გადაქანვას ახდენს.
  • გოლების „აღდგომა” = მორიგი კვაზი-ქრისტიანული/ბუდისტური რეინკარნაციული სიმბოლო, ოღონდ ვულგარიზებული: სიკვდილის დამარცხება არ არის ხსნა, არის ოკუპაცია.
  • ბარონ ჰარკონენის გოლა = ქრისტიანული „ანტიქრისტეს” ფიგურის კოსმო-ოპერატიკული ვარიანტი.
  • ლეტო II ქვიშის ჭიებში = პანთეისტური ფორმულა: ღმერთი დისპერსირებულია ნატურაში.

ვერტიკალური ჯაჭვი

ჰომეროსი, „ოდისეა” (ძვ. წ. VIII ს.)მერი შელი, „ფრანკენშტაინი” (1818)კაპეკი, „RUR” (1920)ნიცშე, მარადიული დაბრუნება (1882)აზიმოვი, „I, Robot” (1950)კლარკი, „2001” (1968)ფილიპ დიკი, „Do Androids Dream…” (1968)ფრენკ ჰერბერტი, დუნეს კაპიტულუმი (წიგნი) (1985)ბრაიან ჰერბერტი & კევინ ანდერსონი, დიუნის მონადირეები (2006)დიუნის ქვიშის ჭიები (წიგნი) (2007)დიუნი (2021) (ვილნევი).

არქეტიპული ანალიზი

ნაწარმოებს ბრაიანი და ანდერსონი აშენებენ გოლა კონცეფციის ცენტრალიზაციით. გოლა არ არის უბრალო კლონი; ის არის არქეტიპის ცოცხალი მოდელი — ხორცში ჩარჩენილი მითოლოგიური ძრავი.

პოლ ატრეიდესის გოლა = გმირის მონომითი (მონომითი, ჯოზეფ კემპბელი) — მესიის ფიგურა, რომელმაც უკვე ერთხელ გაიარა სრული ციკლი (მოწოდება, ინიციაცია, დაბრუნება) და ახლა ეს ციკლი ხელახლა იწყება. მაგრამ ბრაიანისა და ანდერსონის ირონია: ამჯერად პოლი არასრულყოფილი მესიაა — ის ჩვეულებრივი, ჩვეულებრივზე სუსტი ადამიანია. ნამდვილი ქვისაც ჰადერახი სხვაა.

ლეტო II-ის გოლა = ღმერთ-ბავშვი; წინა ცხოვრებაში ის თავისი სხეული ქვიშის ჭიებს მიუძღვნა. ახლა პოსტ-ღვთიურ, გაქცეულ ფორმაშია. სიცხადე იმის, რომ ღმერთობა არაა „დიპლომი” — ის უცხო გარსია, რომელიც ყველა ცხოვრებაში ხელახლა უნდა მოიგო.

ბარონ ჰარკონენის გოლა = სინდისის ინვერსია. ის დაბრუნებული ჩრდილია. ქრონი მასზე სადისტურ „აღზრდას” ატარებს — ფსიქოანალიზის ინვერსიული პროცედურა: ნაცვლად იმისა, რომ ბარონმა ტრავმები გადაამუშაოს, მას ტრავმები კიდევ უფრო ღრმად უჩარდება.

დანკან აიდაჰო = Self-ის არქეტიპის განსახიერება გოლურ ფორმაში. მისი მრავალი სიცოცხლე = იუნგიანური „ცხოვრების ხელახალი გავლა” სხვა ცნობიერებით ყოველ ჯერზე. ფინალი — მისი ნამდვილი ბუნება (ქვისაც ჰადერახი) მხოლოდ შემდეგ წიგნში ცხადდება.

ერაზმუსი = ფილოსოფოსი-მანქანა; მოაზროვნე ელემენტი, რომელიც ცდილობს, გააცნობიეროს ის, რაც თავისი ბუნებით ვერასდროს გააცნობიერებს — ადამიანობა. მისი ფიგურა უცნაურ ნიუანსს ანიჭებს ანტაგონიზმს: ის ერთდროულად მტერიცაა და მოსწავლეც.