მოთხრობები (ედგარ ალან პო)

მოთხრობები — ედგარ ალან პო (1835-1849)

ავტორი: ედგარ ალან პო · 1840

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

კრებული მოიცავს პოს საშინელებათა და მისტიკურ მოთხრობებს. „ლიგეა” — მთხრობელს უკვდავი ნებისყოფის მქონე ცოლი ჰყავს, რომელიც კვდება, მაგრამ მისი სული მეორე ცოლის სხეულს იპყრობს: „კაცი არც ანგელოსს, არც სიკვდილს დამორჩილდება სრულიად, თავისივე ნების უღონობა შეიწირავს მხოლოდ.” „წითელი სიკვდილის ნიღაბი” — თავპრუსი პროსპერო თავის სასახლეში იხიზნება ჭირიდან, მაგრამ სიკვდილი მაინც შემოაღწევს — ნიღბიანი ბალის მონაწილედ. „წინააღმდეგობრიობის ჭინკა” — ადამიანის ირაციონალური მიდრეკილება იმისკენ, რაც მისთვის ყველაზე დამღუპველია: „ამა თუ იმ მოქმედების ბოროტება თუ ცდომილება ხშირად გახდება ხოლმე ერთადერთი დაუმარცხებელი ძალა, რომელიც გვაიძულებს ჩვენ ამათ ჩადენას.” „მონოსა და უნას გაბაასება” — სულები სიკვდილის შემდეგ საუბრობენ კოსმოსურ ჰარმონიაზე.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

პოს მოთხრობების ფილოსოფიური ბირთვი სამ ღერძზეა:

1. თვითგანადგურებისკენ ლტოლვა — „წინააღმდეგობრიობის სული”, რომელიც იუნგის ჩრდილისა და ფროიდის თანატოსის ადრინდელი ინტუიციაა
2. სიკვდილის წინაშე ნებისყოფის ჭიდილი — ლიგეას ტრანსცენდენტული ნება, რომელიც სიკვდილსაც კი ძლევს
3. სიკვდილის დემოკრატია — „წითელი სიკვდილი” ათანაბრებს ყველას, მიუხედავად სიმდიდრისა

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
ლიგეა	ნებისყოფის აბსოლუტი	სიკვდილზე ძლევამოსილი სული
პროსპერო	ჰუბრისი (ამპარტავნება)	ძალაუფლებისა და სიმდიდრის ილუზია სიკვდილის წინ
წინააღმდეგობრიობის მთხრობელი	ჩრდილი	ირაციონალური, თვითგამანადგურებელი ინსტინქტი

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
წითელი სიკვდილი	გარდაუვალი ბედისწერა	სიკვდილი, რომელსაც ვერც სიმდიდრე, ვერც კედლები აჩერებს
ნიღბიანი ბალი	ცხოვრება როგორც თეატრი	მოჩვენებითი უსაფრთხოება და სახეების თამაში
ლიგეას თვალები	ტრანსცენდენტული სიღრმე	სულის უკვდავების სიმბოლო

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფიოდორ დოსტოევსკი: „წინააღმდეგობრიობის ჭინკა” = რასკოლნიკოვის ფსიქოლოგიის ემბრიონი; ადამიანის მიდრეკილება საკუთარი თავის განადგურებისკენ
• კარლ იუნგი: თვითგანადგურებისკენ ლტოლვა = ჩრდილის დომინაცია; ლიგეას არქეტიპი = ანიმა, რომელიც ყოვლისშემძლეა
• ფრიდრიხ ნიცშე: „კაცი არც ანგელოსს, არც სიკვდილს დამორჩილდება” — ნებისყოფის ფილოსოფია ნიცშემდელ ფორმულირებაში
• სტალკერი (1979): ტარკოვსკის „ზონა”, სადაც ადამიანის ნამდვილი სურვილები აშკარავდება — პოსეული „წინააღმდეგობრიობის სულის” კინემატოგრაფიული ექო

ვერტიკალური ჯაჭვი

გოთიკური რომანტიზმი (XVIII-XIX სს.)
    → მოთხრობები (ედგარ ალან პო) (ფსიქოლოგიური საშინელება)
        → [[ფიოდორ დოსტოევსკი]] (დანაშაულის ფსიქოლოგია)
            → [[ფრანც კაფკა]] (აბსურდული შიში)
                → [[სტალკერი (1979)]] (მეტაფიზიკური შიში)