დეკადანსი

განმარტება

დეკადანსი (ფრანგ. décadence — დაცემა, დაკნინება) არის კულტურული, ესთეტიკური და ფილოსოფიური ფენომენი, რომელიც აერთიანებს ცივილიზაციის სიცოცხლისუნარიანობის გადაგვარების შეგრძნებას ერთი მხრივ და ამ გადაგვარების ესთეტიზაციას მეორე მხრივ. დეკადენტი არ ებრძვის დაცემას — ის ხდის მას ხელოვნების ნედლეულად.

წარმოშობა

ცნებამ შენიშვნადობა შეიძინა XIX საუკუნის მეორე ნახევრის საფრანგეთში — ბოდლერი (“ბოროტების ყვავილები”), გოტიე, მალარმე, ვერლენი. პროგრამული ნაწარმოები — ჟორის-კარლ ჰიუსმანსი, “À rebours” (“პირუკუღმა”, 1884) — დეზესენტის ფიგურა, რომელიც ბუნებრივს ცვლის ხელოვნურით, ცხოვრებას — ესთეტიკით.

ფრიდრიხ ნიცშე-მ დეკადანსი აქცია დიაგნოსტიკურ კატეგორიად — “ჯანმრთელობის” საპირისპიროდ. მისთვის დეკადენტი არის ის, ვინც ქირქილებს არსებობას, აფასებს უარყოფას, წინააღმდეგობას, სუსტს. “შემთხვევა ვაგნერი” და “ანტიქრისტე” სავსეა ამ კრიტიკით. ნიცშე ქრისტიანობასაც დეკადანსად მიიჩნევდა.

ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური მნიშვნელობა

დეკადანსი არის ორმაგი ფიგურა:

• დიაგნოზი — ცივილიზაცია დაბერდა, ფასეულობები ცვდება, ნიჰილიზმი კარს მოადგა.
• ესთეტიკური პოზა — დაცემის გრძნობის ლამაზად განცდა, რაფინირებული გემოვნება, ხელოვნურის უპირატესობა ბუნებრივზე, ერთეულის უპირატესობა მასაზე.

ეს არის რომანტიზმი-ს გვიანი, დაღლილი ფაზა — გმირული მე-ს გაცვეთა ნერვული, ჰიპერმგრძნობიარე, “ბოლო ადამიანის” სახედ.

გამოვლინება ლიტერატურაში

📚 ლიტერატურა

• ოსკარ უაილდი, დორიან გრეის პორტრეტი (წიგნი) — დეკადანსის ინგლისური მანიფესტი; ლორდი ჰენრი როგორც დეკადენტი ფილოსოფოსი; სილამაზის კულტი მორალის ფასად.
• თომას მანი, ბუდენბროკები (წიგნი) — “ერთი ოჯახის დაცემა”; ბიოლოგიური და კულტურული დეგენერაცია თაობათა გასწვრივ; ბიურგერული ენერგია ხელოვნებად ქცეული, შემდეგ — ავადმყოფობად.
• თომას მანი, სიკვდილი ვენეციაში (წიგნი) — აშენბახის დაცემა, ვენეციის ქოლერა, ესთეტიკის სიკვდილისკენ მიდრეკა.
• ფიოდორ დოსტოევსკი, ეშმაკნი (წიგნი) — სტავროგინი როგორც დეკადენტი არისტოკრატი, რომელიც ბოროტებას ესთეტიკურად განიცდის.
• შარლ ბოდლერი, “ბოროტების ყვავილები” — დეკადანსის პოეტური წყარო.
• ჰიუსმანსი, “À rebours” — დეკადენტური რომანის პროტოტიპი.
• ედგარ ალან პო, მოთხრობები (ედგარ ალან პო) — “ეშერების სახლის დაცემა” როგორც დეკადანსის გოთიკური წინამორბედი.

ფილმები / კინემატოგრაფიული ექოები

• ვისკონტი, “სიკვდილი ვენეციაში”, “გადაგვარებულნი” — დეკადანსის ვიზუალური ენა.
• ფელინი, “ტკბილი ცხოვრება”, “სატირიკონი” — თანამედროვე და ანტიკური დეკადანსი.
• გრინევეი, “მზარეული, ქურდი, მისი ცოლი და მისი საყვარელი” — ბაროკული გადამეტება.

ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური კავშირები

• ფრიდრიხ ნიცშე — დეკადანსის მთავარი დიაგნოსტი; “ცხოვრების ნება” როგორც წამალი.
• ნიჰილიზმი — დეკადანსის ფილოსოფიური ფინალი.
• გაუცხოება — დეკადენტი გაუცხოებულია მასისგან, ბუნებისგან, საკუთარი სიცოცხლისეული ფესვებისგან.
• რომანტიზმი — დეკადანსის წინამორბედი მიმდინარეობა.
• სიმბოლიზმი — დეკადანსის პოეტური უახლოესი მოკავშირე.

საპირისპირო / ოპოზიციური კონცეფციები

• ვიტალიზმი — ნიცშეს “ცხოვრების დადასტურება”, amor fati, დიონისური ენერგია.
• კლასიციზმი — ფორმა, ზომიერება, ჯანმრთელობა.
• სოციალისტური რეალიზმი — XX საუკუნის იდეოლოგიური პასუხი დეკადანსზე.
• ბიურგერული შრომის ეთიკა — სიცოცხლე როგორც პროდუქტიული, არა ესთეტიკური ფენომენი.