კანკელი (1922)
ავტორი: პავლე ფლორენსკი · 1922 (რუს. Иконостас)
არგუმენტის მოკლე რეზიუმე
ფლორენსკის „კანკელი” არის ფუნდამენტური ტრაქტატი ხატის ონტოლოგიაზე. ცენტრალური თეზისი: ხატი არ არის სურათი. ხატი არის ფანჯარა ხილულ და უხილავ სამყაროებს შორის, წმინდანის რეალური, ობიექტური არსების პროექცია მატერიალურ მიწაზე. კანკელი — ტაძარში საკურთხეველი ხატებით გამიჯნული კედელი — არ არის დამაბრკოლებელი „ზღუდარი”; ეს არის საზღვარი, რომელიც სწორედ თავისი გამჭვირვალობით აკავშირებს ამიერ და იქიერ სამყაროებს. ფლორენსკი აბათილებს პოსტ-რენესანსულ ინტერპრეტაციას, რომელიც ხატს „პრიმიტიულ”, „არასრულქმნილ” ხელოვნებად მიიჩნევდა, და აჩვენებს, რომ უკუკუთხოვანი პერსპექტივა, ოქროს ფონი, ბრტყელი გამოსახულება და არაევკლიდური სივრცე — არა ხარვეზებია, არამედ ცნობიერი, თეოლოგიურად დასაბუთებული არჩევანი.
სტრუქტურა და არგუმენტაცია
ტრაქტატი იწყება სიზმრის ფენომენოლოგიით: სიზმარი, ფლორენსკის აზრით, იმიტომაა მნიშვნელოვანი ფილოსოფიურად, რომ ის არის ამიერი და იქიერი ცნობიერების ზღვარი — იქ, სადაც ცნობიერება ერთი რეგისტრიდან მეორეში გადადის. ხატი ანალოგიური ზღვრული ფენომენია ობიექტურ დონეზე: ის ფიქსირდება სწორედ იმ წერტილში, სადაც საგნობრივი, მატერიალური სამყარო უხილავ, სულიერ რეალობას ეხება.
ხატი როგორც ონტოლოგიური მოვლენა
ფლორენსკისთვის ხატის ავთენტურობა განისაზღვრება არა „რეალისტობით” (ფოტორეპროდუქცია), არამედ მისი ონტოლოგიური სიზუსტით — იმით, თუ რამდენად ზუსტად გადმოსცემს ის წმინდანის სულიერ არსებას. ამიტომ ხატის ღია, საპირისპიროდ მდგარი ფიგურები იყურებიან მაყურებელში, და არა ხატის „შიგნით”. მაყურებელი ხდება ხატის გაქცევის წერტილი — ანუ სულიერი შეხვედრის ადგილი.
უკუკუთხოვანი პერსპექტივა
წიგნში ფლორენსკი ავრცობს თავისი 1919 წლის ტრაქტატის („უკუკუთხოვანი პერსპექტივა”) არგუმენტაციას: რენესანსული წრფივი პერსპექტივა არის ფილოსოფიური არჩევანი, რომელიც მონოკულარულ, უძრავ, ეგოცენტრულ თვალს უპირატესობას ანიჭებს. ხატი კი იყენებს მრავალფოკუსიან, ოდნავ დინამიურ, „ნაწევრებულ” ხედვას, სადაც ერთდროულად რამდენიმე წერტილიდან ჩანს ობიექტი. ეს არის ზესენსორული აღქმის (suprasensual perception) გეომეტრია.
გავლენა ანდრეი ტარკოვსკი-ზე
„კანკელი” იქცა XX საუკუნის ფილმმცოდნეობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროდ. ტარკოვსკის „ანდრეი რუბლიოვი (1966)“-ში ფლორენსკისეული პრინციპები — დეცენტრალიზებული კომპოზიცია, სპაციალური დისლოკაცია, დროის „ძერწვა” — თვალშისაცემია. იხილე ტარკოვსკი ↔ დოსტოევსკი ↔ მართლმადიდებლური თეოლოგია.
ვერტიკალური ჯაჭვი
წმ. იოანე დამასკელის „სიტყვა ხატების დასაცავად” → ფლორენსკის „კანკელი” → ტარკოვსკის „ცელულოიდის ხატი”.