პავლე ფლორენსკი

პავლე ფლორენსკი (1882–1937)

ბიოგრაფიული კონტექსტი

პავლე ალექსანდრეს ძე ფლორენსკი — რუსი მართლმადიდებელი თეოლოგი, ფილოსოფოსი, მათემატიკოსი, ფიზიკოსი, ელექტროინჟინერი, ენათმეცნიერი და მხატვრული ფორმის თეორეტიკოსი. მისი პოლიმათური ფიგურისთვის მას ხშირად „რუსულ ლეონარდო და ვინჩის” უწოდებენ. დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტის მათემატიკის ფაკულტეტი, შემდეგ მოსკოვის სასულიერო აკადემია, სადაც შემდგომში თავად ასწავლიდა. 1911 წელს მიიღო მღვდელმსახურის ხარისხი. რევოლუციის შემდეგ მუშაობდა საბჭოთა სახელმწიფო პროექტებზე (GOELRO ელექტროფიკაციის გეგმა) — სამღვდელო სამოსში მეცნიერულ სესიებზე გამოჩენა მისი წინააღმდეგობის სიმბოლური ფორმა იყო. 1933 წელს დააპატიმრეს, გადაასახლეს სოლოვკის ბანაკში, 1937 წელს დახვრიტეს. 1958 წელს რეაბილიტირებულ იქნა, თუმცა ფართო აღიარება პოსტ-საბჭოთა ხანაში მოიპოვა.

ფილოსოფიური ბირთვი

ფლორენსკის აზროვნება იდება კონკრეტული მეტაფიზიკის ჩარჩოში: სული და მატერია, ხილული და უხილავი, დრო და მარადისობა არ არის დაშორებული, არამედ ერთმანეთში გამჭვირვალე სიმბოლოთა ქსელით ურთიერთქმედებს. მისი მთავარი თეოლოგიური ტრაქტატი „ჭეშმარიტების სვეტი და სიმტკიცე” (Столп и утверждение Истины, 1914) ფორმულირებს ანტინომიური თეოლოგიის იდეას — ჭეშმარიტება ცოცხლობს მხოლოდ ურთიერთსაწინააღმდეგო მტკიცებულებათა პარადოქსში, რაც ტროიცის დოგმატის ლოგიკური ექვივალენტია.

ხატწერის თეოლოგია — უკუკუთხოვანი პერსპექტივა და კანკელი (წიგნი)

ფლორენსკის ყველაზე გავლენიანი წვლილი ვიზუალურ კულტურაში გამოხატულია ორ ტრაქტატში: „უკუკუთხოვანი პერსპექტივა” (Обратная перспектива, 1919) და „კანკელი” (Иконостас, 1922). ის ამტკიცებს, რომ რენესანსული წრფივი პერსპექტივა არ არის „ობიექტური” ან „ბუნებრივი” — ის ფილოსოფიური კონსტრუქტია, ევკლიდურ-კანტიანური სივრცის ილუზია, რომელიც მონოკულარული, ეგოცენტრული თვალის პრიმატს ამტკიცებს. ხატი კი, თავისი უკუკუთხოვანი პერსპექტივით, პირიქით მოქმედებს: გაქცევის წერტილი თავად მაყურებელშია; ხატი გვიყურებს ჩვენ. ეს ხდება „ზესენსორული აღქმის” (suprasensual perception) ინსტრუმენტი — ფანჯარა უხილავ რეალობაში.

გავლენა ანდრეი ტარკოვსკი-ზე

ფლორენსკის ხატწერის ონტოლოგია პირდაპირ იკითხება ტარკოვსკის კინემატოგრაფიაში. „ანდრეი რუბლიოვი (1966)“-ის „ბრბოთი დომინირებული კომპოზიციები”, „სტალკერი (1979)“-ის არაევკლიდური ზონა და „სარკე (1975)“-ის არალინეარული დრო — ესაა ფლორენსკისეული „ცელულოიდის ხატი”. იხილე ტარკოვსკი ↔ დოსტოევსკი ↔ მართლმადიდებლური თეოლოგია.

ვერტიკალური ჯაჭვი

ბიზანტიური ხატწერის თეოლოგია (პატრიარქი ნიკეფოროსი, წმ. იოანე დამასკელი) → ფლორენსკის კონკრეტული მეტაფიზიკა → ტარკოვსკის კინემატოგრაფიული ონტოლოგია.