სილმარილიონი

სილმარილიონი (1977)

ავტორი: ჯ.რ.რ. ტოლკინი · 1977 (პოსტუმურად)

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

წიგნი სამყაროს დასაწყისიდან იწყება. ერთი ღმერთი — ილუვატარი — და მისი მიერ შექმნილი ანგელოზისებრი აინურები ერთად სიმღერით ქმნიან სამყაროს ხილვას. უძლიერესი აინუ — მელკორი — საკუთარი, დისონანსური მელოდია წამოიწყებს და ამით სამყაროში ბოროტება შემოაქვს. ღმერთი ამბობს: „შენი დისონანსიც კი ჩემი დიდი მუსიკის ნაწილი გახდება.”

სამყაროს (არდას) მოწყობის შემდეგ იღვიძებენ ელფები — ილუვატარის უკვდავი პირველი შვილები. ღმერთები (ვალარები) მათ სამოთხე ვალინორში მიიწვევენ. იქ ცხოვრობს გენიალური ხელოსანი ფეანორი, ვინც ორი წმინდა ხის სინათლეს სამ ჯადოსნურ ქვაში — სილმარილებში — აქცევს. ფილოსოფიური ტრაგედია იწყება: ფეანორი ავადმყოფურად ემიჯნება საკუთარ ქმნილებას. ქვე-შემოქმედება მესაკუთრეობაში გადადის — ეს არის დაცემა.

მელკორი (ახლა უკვე მორგოთი — „შავი მტერი”) სპობს ხეებს, კლავს ფეანორის მამას, იპარავს სილმარილებს და შუახმელეთში გარბის. ფეანორი შვიდ ვაჟთან ერთად საზარელ ფიცს დებს — გაანადგურებენ ყველას, ვინც სილმარილებს მიიღებს. ისინი ტოვებენ სამოთხეს, ხოცავენ სხვა ელფებს გემების მოსაპოვებლად და იწყებენ უიმედო ომს, რომელიც ათას წელზე მეტი გრძელდება.

წიგნი ფილოსოფიურ-ფსიქოლოგიური დრამებით სავსეა. ბერენი და ლუთიენი: მოკვდავი კაცი და ელფი ქალი სიყვარულის ძალით სილმარილს მორგოთის გვირგვინიდან იპარავენ; ბერენის სიკვდილის შემდეგ ლუთიენი მოკვდავობას ირჩევს. ტურინ ტურამბარი: მოკვდავი გმირი, რომელიც სიამაყით ცდილობს ბედისწერის შეცვლას, მაგრამ მორგოთის წყევლითა და დრაკონის მანიპულაციით სულ უფრო ღრმა ტრაგედიაში ვარდება — უნებურად უცხო სახელით საკუთარ დას მოიყვანს ცოლად და თავს იკლავს.

საბოლოოდ ელფთა წინააღმდეგობა ტყდება, ყველა დიდი ქალაქი ნადგურდება, მათ შორის ფარული გონდოლინი. იმედის გარეშე მეზღვაური ეარენდილი (ბერენისა და ლუთიენის შთამომავალი) ერთი გადარჩენილი სილმარილით სამოთხეში მიცურავს და ვალარებს დახმარებას სთხოვს. ღმერთები ერევიან, მორგოთს სიცარიელეში აძევებენ, მაგრამ ბელერიანდი ზღვაში იძირება. ცაში ანათებს ეარენდილის ვარსკვლავი — სილმარილი — ტრაგედიისა და გადარჩენილი იმედის სიმბოლო.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

სილმარილიონი ტოლკინის ფილოსოფიის ფუნდამენტური მითოსია:

ქვე-შემოქმედება (Sub-creation). მხოლოდ ერთი ჭეშმარიტი შემოქმედი არსებობს — ილუვატარი. ელფები და ადამიანები ქვე-შემოქმედები არიან. ეს პრივილეგიაა, მაგრამ საფრთხის მატარებელი: ფეანორი ქმნის სრულყოფილ რამეს, მაგრამ მისი მესაკუთრე ხდება — და ეს დაცემაა.

„ხანგრძლივი მარცხი” (The Long Defeat). ისტორია დამარცხების გრძელი სერიაა. ყოველი ეპოქის გამარჯვება დროებითია. მაგრამ ილუვატარის გეგმა სულ ცდილობს — მელკორის დისონანსიც კი მისი დიდი მელოდიის ნაწილი ხდება. ეს ქრისტიანული ესქატოლოგიის მითოპოეტური ფორმაა.

სიკვდილი როგორც ძღვენი. ელფები სამყაროს წრეებზე მიჯაჭვულნი არიან — უკვდავება მათი ძღვენი და წყევლა ორივეა. ადამიანებს ეძლევათ უცნობი ძღვენი — მოკვდავობა, გასვლა სამყაროდან. უკვდავების ძიება (მოგვიანებით ნუმენორელები) ყოველთვის ტირანიას ბადებს.

ფეანორის ფიცი — ნების დამონება. ფიცი იმ ძალას ქმნის, რომელიც ადამიანის ნებაზე მაღლა დგას. ფეანორის შვილები საკუთარი ფიცის მსხვერპლნი ხდებიან — არაფერი შეუძლიათ იმის წინააღმდეგ, რაც თავად გამოთქვეს.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
ილუვატარი	უნივერსალური შემოქმედი	ღმერთი, რომელიც ყოველ დისონანსს ჰარმონიაში გადაიტანს
მელკორი/მორგოთი	უარყოფილი ანგელოზი / აბსოლუტური ეგოიზმი	ჩრდილი; დომინაციის სურვილი, რომელიც ნიჰილიზმში გადადის
ფეანორი	ტრაგიკული გენია / დაცემული შემოქმედი	ქვე-შემოქმედების დემონი; სიამაყე, რომელიც ძმათამკვლელობაში გადადის
ლუთიენი	აბსოლუტური სიყვარული / ქალი-გმირი	მოკვდავობას ირჩევს სიყვარულისთვის; მანდოსსაც აატირებს
ბერენი	გმირი / მოკვდავი მოყვარული	ადამიანის სიყვარულის ძალა, რომელიც ფეანორის ფიცზე ძლიერია
ტურინ ტურამბარი	ტრაგიკული ეგო / გაცბუნებული გმირი	ოიდიპოსის ჩრდილოური ანალოგი; ბედისწერის მართვის უიმედო ცდა
ეარენდილი	შუამავალი / იმედის გადამტანი	ადამიანისა და ელფის სინთეზი; ცის ვარსკვლავი

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
სილმარილები	ხელოვნების სრულყოფილება; წმინდა სინათლე, რომელიც ბოროტებას შთანთქა	„ფეანორმა შექმნა ხეების შერეული სინათლე, რომელიც მასში ცოცხლობს, თუმცა ხეები დიდი ხანია გახმეს”
წყალი / ზღვა	მეხსიერება, აინურების მუსიკის ექო, ხსნის გზა	„წყალში ცხოვრობს აინურების მუსიკის ექო უფრო მეტად, ვიდრე ნებისმიერ სხვა სუბსტანციაში”
ეარენდილის ვარსკვლავი	იმედის ნიშანი დაცემული სამყაროს ცაში	ცას ანათებს ტრაგედიის ფინალში
ორი ხე	პირველი ნათელი, განადგურებული და სამუდამოდ დაკარგული	„ერთხელ შემქნილი სამყაროში აღარ მიიქმნება”
ფიცი	ნების სიმბოლო, რომელიც მონად იქცევა	ფეანორის შვილების საუკუნოვანი წყევლა

ფილოსოფიური დებატი

ფეანორი (ინდივიდუალიზმი, სიამაყე): ქმნილება მხოლოდ შემოქმედს ეკუთვნის. სამყარო მართავს ძალით და ნიჭით.

ვალარები (ჰარმონიული თავმდაბლობა): ქმნილება სამყაროს ეკუთვნის. შემოქმედი ილუვატარის გეგმის მსახურია.

მორგოთი (აბსოლუტური ეგო): მე ვარ მიწის უფალი.

ილუვატარი (უნივერსალური ჰარმონია): ვერცერთი მოტივი ვერ შესრულდება, რომელიც ჩემში არ აქვს უკანასკნელ წყაროს.

საბოლოოდ ფილოსოფიურად მარცხდებიან როგორც მორგოთი, ისე ფეანორი. ილუვატარის ნება იმარჯვებს — მაგრამ ფასი საშინელია: მთელი ბელერიანდის კონტინენტი ზღვაში იძირება.

ჰორიზონტალური კავშირები

• დანტე ალიგიერი — ღვთაებრივი კომედიის თეოლოგია: ანგელოზის დაცემა (ლუციფერი ≈ მელკორი), ღვთის გეგმაში ბოროტების შეტანა
• ჯონ მილტონი — „დაკარგული სამოთხე”: მორგოთი = სატანა, რომელმაც უფლისგან დამოუკიდებლობა მოითხოვა
• ჰომეროსი — „ილიადას” ტროას ომი ≈ ბელერიანდის ომები; ფეანორი ≈ აქილევსი (გენიოსი, სიამაყე, ადრეული სიკვდილი)
• სკანდინავიური მითოსი / „ედდა” — ცივი ჩრდილოური ფატალიზმი, რაგნარეკი (სამყაროს დასასრული)
• კარლ იუნგი — არქეტიპული სტრუქტურა: Great Mother (იავანა, ვარდა), Shadow (მელკორი), Wise Old Man (ულმო, მანვე)
• სოფოკლე — ტურინ ტურამბარი ოიდიპოსის პარალელია: ბედისწერის გაქცევის მცდელობა, რომელიც თვითვე ასრულებს ბედისწერას
• შემოქმედება და ქვე-შემოქმედება — ტოლკინის ცენტრალური ცნება, აქ ფენომენოლოგიურად გაშლილი

ვერტიკალური ჯაჭვი

[[ჰომეროსი]], „ილიადა" + „ოდისეა" (ძვ. წ. მე-8 ს.) — ეპიკური ომი, გმირების ციკლი
    ↓
ძველი ბერძნული მითოსი: თეოგონია (ჰესიოდე)
    ↓
ანონიმი, „ედდა" (მე-13 ს.) — ჩრდილოური კოსმოგონია
    ↓
[[დანტე ალიგიერი]], [[ღვთაებრივი კომედია (წიგნი)]] (1320) — ქრისტიანული კოსმიური ხილვა
    ↓
ჯონ მილტონი, „დაკარგული სამოთხე" (1667) — ანგელოზის დაცემის ეპოსი
    ↓
სილმარილიონი (1977) — თანამედროვე კათოლიკური მითოპოეტიკა