ბეჭდების მბრძანებელი: ორი ციხე-კოშკი (1954)
ავტორი: ჯ.რ.რ. ტოლკინი · 1954
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
„ბეჭდის საძმო” უკვე დაიშალა. წიგნის დასაწყისშივე ვკარგავთ ბორომირს, რომელიც ჰობიტების (მერისა და პიპინის) დაცვას ეწირება. არაგორნი, ლეგოლასი და გიმლი გადაწყვეტენ, რომ ფროდოს გზა თავად უნდა გააგრძელოს, ისინი კი გატაცებული მეგობრების გადასარჩენად მიდიან. ამ დევნაში ისინი ხვდებიან როჰანის მხედრებს და შედიან ფანგორნის მისტიკურ ტყეში, სადაც ხვდებიან გაცოცხლებულ ხეებს, ენტებს.
სწორედ აქ ხდება პირველი დიდი სასწაული — ბრუნდება გენდალფი! ოღონდ ახლა ის უკვე „თეთრი გენდალფია”, სიკვდილიდან მობრუნებული და კიდევ უფრო ძლიერი. ისინი ერთად ეხმარებიან როჰანის მეფეს, თეოდენს, გონების დაბრუნებაში და სასტიკ ბრძოლაში ჰელმის ხრამში ამარცხებენ ბოროტი ჯადოქრის, სარუმანის არმიას. პარალელურად, პიპინი და მერი ენტებს აჯანყებენ, რომლებიც სარუმანის ციხე-სიმაგრეს, იზენგარდს ანადგურებენ.
მაგრამ ნამდვილი ფსიქოლოგიური კოშმარი წიგნის მეორე ნახევარში იწყება. ფროდო და სემი მარტონი მიიკვლევენ გზას მორდორისკენ. მათ კუდში აედევნებათ გოლუმი — არსება, რომელიც ბეჭედმა გაანადგურა. ფროდო იჩენს სიბრალულს და მას მოთვინიერებულ მეგზურად იხდის. გოლუმს ისინი მკვდარ ჭაობებზე გადაჰყავს, სადაც წყალში მიცვალებულების სახეები ჩანს. როცა შავი კარიბჭე დაკეტილი ხვდებათ, გოლუმი სთავაზობს მათ საიდუმლო, შემოვლით გზას. გზად მათ იჭერს ფარამირი, ბორომირის ძმა. ბორომირისგან განსხვავებით, ფარამირი უძლებს ბეჭდის ცდუნებას და ჰობიტებს გზის გაგრძელების საშუალებას აძლევს.
ფინალი წარმოუდგენლად დაძაბულია. გოლუმის მოჩვენებითი ერთგულება ტყუილი აღმოჩნდება. ის ჰობიტებს პირდაპირ გიგანტური ობობას, შეელობის ბუნაგში შეიტყუებს. ობობა ფროდოს შხამიანი ნესტარით კბენს. სემი, რომელიც ფიქრობს, რომ მისი საყვარელი ბატონი მოკვდა, სასოწარკვეთილი უპირისპირდება ურჩხულს გალადრიელის შუქით და ფროდოს მახვილით, და ამარცხებს მას. სემი იღებს უმძიმეს გადაწყვეტილებას: ხსნის ფროდოს ყელიდან ბეჭედს, რათა მისია მარტომ დაასრულოს. მაგრამ წიგნი შოკისმომგვრელად მთავრდება — ჩნდებიან ორკები, მიაქვთ ფროდოს სხეული და სემი მათ საუბრიდან იგებს, რომ ფროდო მკვდარი კი არა, უბრალოდ პარალიზებულია. სემი მივარდება კარიბჭეს, რომელიც მის თვალწინ იხურება და ის სრულიად მარტო, სიბნელეში რჩება.
ფილოსოფიური ბირთვი
იმედი, როგორც მორალური ეთიკური კატეგორია
„ორი ციხე-კოშკის” ცენტრალური თეზისი: იმედი არ არის გარანტია, არამედ ვალდებულება. არაგორნი აფიქსირებს:
„Yet dawn is ever the hope of men.” — არაგორნი
მაგრამ გენდალფი აზუსტებს: იმედი გამარჯვება არ არის:
„I have spoken words of hope. But only of hope. Hope is not victory.”
ეს ტოლკინის ქრისტიანული ესქატოლოგიის ბირთვია: ღირს შეებრძოლო, რადგან გამარჯვება არასოდეს გარანტირებული არ არის. ეს პირდაპირ ეწინააღმდეგება ნიცშეს Amor Fati-ს: ტოლკინი არ მოითხოვს სიცოცხლის უბრუნო „ჰო”-ს; ის მოითხოვს „არა”-ს ბოროტებაზე, მაშინაც კი, როცა გამარჯვება შეუძლებელია.
წყალობის პარადოქსი — გოლუმის შემთხვევა
ფროდო, რომელმაც გენდალფის სწავლება შეითავსა:
„Pity? It was Pity that stayed his hand. Pity, and Mercy: not to strike without need.”
ფროდოს გოლუმისადმი სიბრალული არის მომავალში ინვესტიცია — წიგნი გვიჩვენებს, რომ სწორედ ეს წყალობა გადაარჩენს სამყაროს (მეფის დაბრუნებაში). ეს დოსტოევსკი-ს „ძმები კარამაზოვების” ალიოშას ლოგიკაა: წყალობა არა როგორც სისუსტე, არამედ როგორც ყველაზე ძლიერი ონტოლოგიური აქტი.
ინდუსტრიალიზაცია vs. ბუნება
ხისწვერა (Treebeard) სარუმანზე:
„He has a mind of metal and wheels; and he does not care for growing things, except as far as they serve him for the moment.”
ეს ტოლკინის მოდერნიზმის კრიტიკაა: სარუმანი = ახალი ევროპა, რომელიც ტყეებს ხრავს ფაბრიკებისთვის. ენტები = დაკარგული ბუნებრივი ხმა, რომელიც საბოლოოდ აჯანყდება.
ფარამირი — ანტი-ნიცშეანური გმირი
„I would not take this thing, if it lay by the highway.”
„I do not love the bright sword for its sharpness, nor the arrow for its swiftness, nor the warrior for his glory. I love only that which they defend…”
ფარამირი ბორომირის ანტითეზაა და ნიცშეს ზეკაცის ინვერსია: ძლიერი ადამიანი, რომელიც უარს ამბობს ძალაუფლებაზე. ტოლკინი ამით გვიჩვენებს, რომ ჭეშმარიტი სიძლიერე = ცდუნების უარყოფა.
პერსონაჟები, როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფსიქოლოგიური ფუნქცია |
|---|---|---|
| გენდალფი თეთრი | აღდგომის ფიგურა | ქრისტოლოგიური — „I am Gandalf the White, who has returned from death” |
| გოლუმი / სმეაგოლი | ორპიროვნებული ჩრდილი (არქეტიპი) | ფროდოს შესაძლო მომავალი, „ფროდო X წლის შემდეგ” |
| ფარამირი | გონება, რომელმაც ცდუნება დაამარცხა | ბორომირის ანტი-ორეული; სტოიკური გმირი |
| სემი | ერთგულება როგორც ცოდნა | „My place is by Mr. Frodo” — პრაქტიკული წმინდანი |
| ხისწვერა (Treebeard) | ბუნების ცნობიერება | ღრმა დრო, ანტი-ინდუსტრიული ძალა |
| სარუმანი | დაცემული გმირი (ფაუსტი-სებრი) | ცოდნისა და ძალაუფლების ცდუნება |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | ციტატა |
|---|---|---|
| ბეჭედი | ფიზიკურად მძიმდება — ცდუნება მატერიალიზდება | „I feel it as an actual weight dragging me earthwards” |
| გალადრიელის ფიალა | ღვთაებრივი შუქი, რწმენა ბნელში | „A light to you in dark places, she said it was to be” |
| იზენგარდის მანქანები | ინდუსტრიული ნგრევა | სარუმანი = „მეტალისა და ბორბლების გონი” |
| მკვდარი ჭაობები | ომის ტრავმა, ტრანშეული ფრონტი (ტოლკინი WWI-ში) | წყლიდან ამოცქერებული სახეები |
| შეელობის ქსელი | ფსიქოლოგიური მონადობა, კლაუსტროფობია | „The Precious”-ის აბსოლუტური ბატონობა |
ფილოსოფიური დებატი
შეიძლება თუ არა ბოროტი არსების (გოლუმის) სიცოცხლის შენარჩუნება?
- სემი (პრაგმატული): გოლუმი საშიშია და უნდა მოკვდეს
- ფროდო (გენდალფის ეთიკა): „სიკვდილ-სიცოცხლის გადაწყვეტა ადამიანის საქმე არ არის”
იმარჯვებს წყალობა — ფროდოს არჩევანი მათ მიჰყავს მორდორის გზამდე. ფარამირი კი უარს ამბობს ბეჭედზე და ამით ინარჩუნებს სულიერ სიწმინდეს.
ჰორიზონტალური კავშირები
ლიტერატურული პარალელები
- ფიოდორ დოსტოევსკი — გოლუმი = სმერდიაკოვი („ძმები კარამაზოვები”) — ფროდოს/ივანეს გაყოფილი ჩრდილი
- ფრანც კაფკა — ფროდოს კლაუსტროფობიული გზა მორდორში = K.-ს გზა ციხე-სიმაგრე (წიგნი)-ში, სადაც მიზანი მიუწვდომელია
- ჯოზეფ კონრადი, „სიბნელის გული” — მორდორის გზა = კურცთან მოგზაურობა; ფროდო = მარლოუ, რომელიც თავად არ დაცემს
ფილოსოფიური პარალელები
- ფრიდრიხ ნიცშე, სიკეთისა და ბოროტების მიღმა (წიგნი) — ფარამირის უარი ბეჭედზე = ნიცშეს პირდაპირი უარყოფა. ფარამირი = ანტი-ზეკაცი
- სიორენ კირკეგორი — ფროდოს არჩევანი = „ან-ან”-ის სიტუაცია; უიმედობის წინ რწმენის ნახტომი
ფსიქოლოგიური პარალელები
- კარლ იუნგი — გოლუმი/სმეაგოლი = ჩრდილი (არქეტიპი)-ს გაყოფა; მისი ინტეგრაცია შეუძლებელია, რადგან ბეჭდით დაფიქსირდა
- ზიგმუნდ ფროიდი — გოლუმის დიალოგი საკუთარ თავთან = Super-ego vs. Id კონფლიქტი გამოვლენილი
კინემატოგრაფიული ექოები
- ტარკოვსკი, სტალკერი (1979) — ფროდოს მოგზაურობა მორდორში = სტალკერის მოგზაურობა ზონაში; მიზანი ცხადი, გზა — ფსიქოლოგიური ჯოჯოხეთი
- „აპოკალიფსი დღეს” — სარუმანის დაცემა = კურცის დაცემა: ცოდნა, რომელმაც გაანადგურა
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედი: ბეჭდების მბრძანებელი - ბეჭდის საძმო (წიგნი) (1954) → ბეოვულფი (გმირული ეპიკა) → ნიბელუნგის საგა (ბეჭდის წყევლა) → ნიცშეს „ასე იტყოდა ზარატუსტრა” (რომლის წინააღმდეგაც ტოლკინი წერს)
- მემკვიდრე: ბეჭდების მბრძანებელი - მეფის დაბრუნება (წიგნი) (1955) → სილმარილიონი (წიგნი) → ფენტეზის ჟანრი (ლე გუინი, მარტინი) → პიტერ ჯექსონის კინო-ტრილოგია (2001-2003)