ხოლსტომერი

ხოლსტომერი / ფეხმარდი ცხენის ამბავი (1886)

ავტორი: ლევ ტოლსტოი · 1886

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

ძველი რუსული მამული, დილა, მინდორში ცხენების ლამაზი რემა გამოდის. მათ შორის არის ერთი ძვლებგამოჩრილი, ჭრელი (ამლაყი) მოხუცი ცხენი, რომელსაც ყველა ახალგაზრდა, ენერგიით სავსე ცხენი დასცინის და ჩაგრავს. თითქოს ყველას დავიწყებული აქვს, რომ სიბერე მათაც ელით. ერთ ღამეს ეს ბებერი ცხენი გადაწყვეტს, თავის თანამოძმეებს საკუთარი ცხოვრების ისტორია მოუყვეს.

აღმოჩნდება, რომ ეს საცოდავი ლაფშა სხვა არავინაა, თუ არა ოდესღაც მთელ რუსეთში განთქმული, უძვირფასესი ჯიშის ფეხმარდი ცხენი. მისი ტრაგედია დაბადებისთანავე დაიწყო — დედამაც და ადამიანებმაც გარეგნობის, ჭრელი ფერის გამო დაიწუნეს. მიუხედავად უსაზღვრო ნიჭისა და სისწრაფისა, ადამიანებმა ის გაყიდეს და დაასაჭურისეს. ფეხმარდი ჰყვება ფილოსოფიურ აზრებს იმაზე, როგორ ვერ იგებს ის სიტყვა „ჩემის” მნიშვნელობას. მას უკვირს, რატომ ჰგონიათ ადამიანებს, რომ ვინმე მათ ეკუთვნის. ცხენის თვალით დანახული ადამიანური მესაკუთრეობა და ფარისევლობა სრულიად აბსურდული ჩანს.

მისი ცხოვრების საუკეთესო წლები ახალგაზრდა, მდიდარ და ეგოისტ ოფიცერ სერპუხოვსკოის უკავშირდება. ფეხმარდს ის უყვარდა, ალბათ სწორედ იმიტომ, რომ ოფიცერი გულცივი იყო. მაგრამ ერთხელაც, სწორედ ამ პატრონმა, თავისი საყვარლის გამო, ცხენი სასიკვდილოდ გააჭენა. იმ დღის შემდეგ ფეხმარდის ჯანმრთელობა შეირყა. ხელიდან ხელში გადადიოდა, სცემდნენ, აწვალებდნენ, სანამ ბოლოს ამ მამულში არ მოხვდა.

წიგნის შუაგულში მამულს მოხუცი, გალოთებული და ვალებში ჩაფლული სტუმარი ეწვევა — ეს სხვა არავინაა, თუ არა ფეხმარდის ყოფილი პატრონი, სერპუხოვსკოი, ახლა სრულად დეგრადირებული.

ფინალი გენიალურად სასტიკია: ცხენს, რადგან უკვე უსარგებლოა, კლავენ. მისი სიკვდილი შვებაა. მის ხორცს მგლები და ძაღლები შეჭამენ, ძვლებს გლეხი წაიღებს — ის ბოლომდე სასარგებლო აღმოჩნდება ბუნებისთვის. ამის საპირისპიროდ, როცა მოკვდება სერპუხოვსკოი, ავტორი გვიჩვენებს ადამიანური ფუფუნების უაზრობას: მის დამპალ, მატლებით სავსე, არაფრისმაქნის სხეულს ძვირფას მუნდირს ჩააცმევენ და ტყვიის კუბოთი მიწაში ჩამარხავენ, მხოლოდ იმიტომ, რომ სხვებს თავიდან მოიშორონ.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

ეს ერთ-ერთი ყველაზე რადიკალური ტექსტია, რომელიც კი დაიწერა მე-19 საუკუნეში საკუთრების ცნების წინააღმდეგ. ტოლსტოი იყენებს „ოსტრანენიეს” (შკლოვსკის ტერმინი, რომელიც ამ ნაწარმოების ანალიზით შევიდა ლიტერატურულ თეორიაში) — ცხენის „უცხო თვალით” გვაჩვენებს ადამიანურ საზოგადოებას, რათა მისი ბუნებრივობა დაშალოს.

ცენტრალური აღმოჩენა: სიტყვა „ჩემი” აბსურდულია. ცხენი ლოგიკურად ვერ გებულობს, როგორ შეიძლება იყოს „ჩემი მიწა”, „ჩემი ჰაერი”, „ჩემი წყალი”. ადამიანებს მისი საკუთრება უწოდებიათ, რადგან მეჯინიბემ გადაწყვიტა, რომ ის მას ეკუთვნის — მიუხედავად იმისა, რომ ცხენის ცხოვრებას და შრომას არანაირი ფაქტობრივი კავშირი არა აქვს ამ „მფლობელთან”.

„ადამიანები საქმეებით როდი ხელმძღვანელობენ ცხოვრებაში, არამედ სიტყვებით.” — ეს ნაწარმოების მთავარი დიაგნოზია. ადამიანთა სამყარო აგებულია ფიქციებზე, რომლებიც რეალობაში ვერაფერს შესაბამისობენ, მაგრამ უდიდესი გავლენა აქვთ.

რადიკალური ფინალური დასკვნა: ცხოველის სიკვდილი სასარგებლოა (საკვებია ძაღლებისთვის, ძვლები გლეხისთვის), ადამიანის სიკვდილი — მხოლოდ ტვირთი და სიყალბე („მყისვე ამყრალებულ გათქვირებულ ცხედარს” ძვირფას მუნდირს აცმევენ). ეს ტოლსტოის გვიანდელი ანარქისტული ფილოსოფიის მანიფესტია — კერძო საკუთრების, კლასობრივი იერარქიისა და ბურჟუაზიული ცხოვრების სრული უარყოფა.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
ფეხმარდი	წმინდა-სულელი (იურ:ოდივი) / სტიგმატიზებული ბრძენი	„უცხო თვალი”, რომელიც სიცრუეს ამხელს
სერპუხოვსკოი	დეგრადირებული არისტოკრატი	ადამიანური ფუფუნების სიცარიელის პარადიგმა
ნესტორი (მეჯოგე)	უხეში მმართველი	ძალადობის ყოველდღიური სახე
ახალგაზრდა ცხენები	უგუნური ბრბო	სოციალური სისასტიკე სუსტის მიმართ

ფეხმარდი არქეტიპულად ჩრდილის ინვერსიაა: სტიგმატიზებული (ჭრელი, ანომალიური), გარიყული, მაგრამ მორალურად უფრო ამაღლებული, ვიდრე ე.წ. „ნორმალურები”. ეს იგივე არქეტიპული მექანიზმია, რაც დოსტოევსკის „იდიოტში” (პრინცი მიშკინი) ან კაფკას „გარდაქმნაში” (გრეგორ ზამზა).

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
ამლაყი (ჭრელი) ფერი	სტიგმა, საზოგადოებისგან გარიყვა ნიშნის გამო	„ჩემმა სიჭრელემ… მაიძულეს ჩავფიქრებოდი საკუთარ თავს”
სიტყვა „ჩემი”	ადამიანთა ფუნდამენტური ფიქცია	„ადამიანები საქმეებით როდი ხელმძღვანელობენ ცხოვრებაში, არამედ სიტყვებით”
ცხენის ლეში ხევში	სიცოცხლის ობიექტური, სარგებლიანი დასასრული	ძაღლები, მგლები, გლეხი — ყველა სარგებლობს
სერპუხოვსკოის კუბო	ფუფუნების ფარსი სიკვდილის წინაშე	„მყისვე ამყრალებული გათქვირებული ცხედარი” მუნდირში

ფილოსოფიური დებატი

„სიტყვები” vs „საქმე”: ადამიანთა სამყარო ფიქციებზეა აშენებული (საკუთრება, ტიტული, სახელი), ცხენთა სამყარო — რეალურ შრომასა და სარგებელზე. ტოლსტოის დასკვნა: ცხოველი ევოლუციურად უფრო მაღლა დგას, ვიდრე ცივილიზებული ადამიანი.

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფიოდორ დოსტოევსკი — „იდიოტში” პრინცი მიშკინი იგივე არქეტიპია, რაც ფეხმარდი: წმინდა-სულელი, რომელიც „ნორმალურ” სამყაროს ამხელს. მაგრამ დოსტოევსკი ფსიქოლოგიური თეოდიცეის ჩარჩოში მუშაობს, ტოლსტოი — მატერიალური კრიტიკის ჩარჩოში
• ფრიდრიხ ნიცშე, „მორალის გენეალოგია” — ტოლსტოის „ჩემის” კრიტიკა ნიცშესეული „მორალის გენეალოგიის” პარალელურია: ორივე ავტორი საზოგადოებრივ მორალს ფიქციად ავლენს. მაგრამ ნიცშე უძლიერესის მხარეზეა, ტოლსტოი — მსხვერპლის
• კარლ მარქსი — კერძო საკუთრების კრიტიკა ხოლსტომერში მარქსის „კაპიტალის” (1867) პარალელურია, მაგრამ არა მატერიალური, არამედ მორალური კუთხით. ტოლსტოიანური ანარქიზმი მარქსიზმის მორალური ალტერნატივაა
• ფრანც კაფკა, „გარდაქმნა” (1915) — გრეგორ ზამზას მწერად გადაქცევა ტოლსტოის ხოლსტომერის პირდაპირი მემკვიდრეა: გაუცხოებული „ცხოველი”, რომელიც ადამიანთა სამყაროს ამხელს
• ალბერ კამიუ, უცხო (წიგნი) — მეურსო ფეხმარდის თანამემამულეა: ორივე „უცხო” თვალი საზოგადოებრივი კონვენციების წინააღმდეგ
• კარლ იუნგი — სტიგმატიზებული „სხვა” როგორც პროექცირებული ჩრდილი — საზოგადოება ანიჭებს თავის ბოროტებას მას, ვინც ვიზუალურად განსხვავდება
• ჯორჯ ორუელი, „ცხოველების ფერმა” (1945) — ცხოველების ალეგორია პოლიტიკური კრიტიკისთვის — სტრუქტურული მემკვიდრეობა
• პიტერ სინგერი, „ცხოველთა განთავისუფლება” (1975) — თანამედროვე ცხოველთა ეთიკის ფილოსოფია ტოლსტოის ხოლსტომერიდან იწყება
• კინემატოგრაფია — რობერ ბრესონი, „ბალთაზარი, შემთხვევით” (1966) — ვირის თვალით დანახული ადამიანთა სისასტიკე. პირდაპირი კინემატოგრაფიული გაგრძელება ხოლსტომერისა
• კინემატოგრაფია — EO (2022) — იეჟი სკოლიმოვსკის ახალი ბრესონი-ტოლსტოიანური ფილმი

ვერტიკალური ჯაჭვი

აპულეუსი, „ოქროს ვირი" (II ს.) — ცხოველად ქცეული ადამიანი როგორც ეთიკური ხედვა
    ↓
ჯონათან სვიფტი, „გულივერის მოგზაურობა" (1726) — ცხენები (ჰუინჰმები) როგორც რაციონალური იდეალი ადამიანის კრიტიკისთვის
    ↓
ხოლსტომერი (1886) — ცხენის თვალით საკუთრების დემონტაჟი
    ↓
[[ფრანც კაფკა]], „გარდაქმნა" (1915) — ცხოველად გარდაქმნილი ადამიანი
    ↓
ჯორჯ ორუელი, „ცხოველების ფერმა" (1945) — პოლიტიკური ალეგორია
    ↓
რობერ ბრესონი, „ბალთაზარი" (1966) → [[EO (2022)]] — კინემატოგრაფიული მემკვიდრეობა