თავისუფალი ნება
განმარტება
ადამიანის უნარი, აირჩიოს ალტერნატივებს შორის, გარე დეტერმინიზმის მიღმა. ეგზისტენციალიზმში: არა მხოლოდ უნარი, არამედ ტვირთი — ადამიანი “განწირულია თავისუფლებისთვის” (ჟან-პოლ სარტრი).
გამოვლინებები მატრიცაში
📚 ლიტერატურა
-
ფიოდორ დოსტოევსკი, ეშმაკნი (წიგნი) — კირილოვის თეორია: თვითმკვლელობა = თავისუფალი ნების უმაღლესი დემონსტრაცია. “თუ ღმერთი არ არსებობს, მაშინ მე ღმერთი ვარ” — ამის დასამტკიცებლად ის მზადაა მოიკლას თავი
-
ფიოდორ დოსტოევსკი, დანაშაული და სასჯელი (წიგნი) — რასკოლნიკოვი: თავისუფლება = უფლება, მოკლა “უვარგისი” (ზეკაცის თეორია)
-
ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — დიდი ინკვიზიტორი: ქრისტემ ადამიანს თავისუფლება მისცა, მაგრამ ადამიანს თავისუფლება არ უნდა — მას სიმშვიდე, პური და ავტორიტეტი უნდა
-
ჯორჯ ორუელი, 1984 (წიგნი) — 101-ე ოთახი = თავისუფალი ნების განადგურების მანქანა. „ორაზრი” = ადამიანი „თავისუფლად” ირჩევს ტყუილს
-
ჯორჯ ორუელი, ცხოველების ფერმა (წიგნი) — ცხოველები ირჩევენ რევოლუციას, შემდეგ კარგავენ არჩევანის უნარს. თავისუფლების მყიფეობის ილუსტრაცია
-
ოლდოს ჰაქსლი, საოცარი ახალი სამყარო (წიგნი) — თავისუფლება გაუქმებულია კონდიცირებითა და სომით: მოქალაქეებს თავისუფლების სურვილიც კი არ აქვთ. ჯონი მოითხოვს „ჩემს უფლებას, ვიყო უბედური”
-
ფიოდორ დოსტოევსკი, თვინიერი (წიგნი) — თვინიერის თვითმკვლელობა = თავისუფალი ნების ბოლო აქტი: ტკივილისგან თავისუფლება სიკვდილით
ტოლსტოისეული დეტერმინიზმი და არჩევანი:
- ანა კარენინა (წიგნი) — ანას არჩევანი = თავისუფალი ნების ტრაგიკული გამოვლენა: საზოგადოების წინააღმდეგ ვერცხლის მაგიერ, ვნება. მისი თვითმკვლელობა = ტოლსტოისეული დიაგნოზი თავისუფლებაზე სოციალური კანონის მიღმა
- ხოლსტომერი (წიგნი) — ცხენის თავისუფლება vs. „მფლობელობა”: ლევ ტოლსტოი ასკვნის, რომ „საკუთრება” = ყველა თავისუფლების ანტითეზისი
ნატურალისტური დეტერმინიზმი:
- ჯენი გერჰარდტი (წიგნი) — თეოდორ დრაიზერის გმირი = სოციალური დეტერმინიზმის მსხვერპლი: მისი „არჩევანები” უფრო კლასობრივი გარემოს ფუნქციაა, ვიდრე ნამდვილი ნების აქტი
ბულგაკოვის სატირა თავისუფალ ნებაზე:
- საბედისწერო კვერცხები (წიგნი) — პერსიკოვის ექსპერიმენტი = მეცნიერული „თავისუფალი ნება” გარემოებების გარეშე: შედეგი — კატასტროფა, რადგან თავისუფლება პასუხისმგებლობის გარეშე = ნგრევა
ნიცშეანური პასუხი:
- ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი) — „ძალის ნება” (Wille zur Macht) = თავისუფლება არა როგორც „არჩევანის” აბსტრაქცია, არამედ როგორც შემოქმედებითი აქტი: ახალი ღირებულებების შექმნა
💡 ფილოსოფია
- ეგზისტენციალიზმი — თავისუფალი ნება = ადამიანის ონტოლოგიური მდგომარეობა
- ფრიდრიხ ნიცშე — “ძალის ნება” (Wille zur Macht): თავისუფლება = ძალაუფლების ეგზისტენციალური გამოვლინება
🎬 კინო
- ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევისი “ირჩევს” ძალადობას, მაგრამ ეს არჩევანი დეტერმინირებულია ტრავმით
- სტალკერი (1979) — “ოთახი” ზონაში ასრულებს “ნამდვილ სურვილს” — მაგრამ ადამიანი ეშინია შესვლის, რადგან მისი “ნამდვილი” ნება მისთვის უცნობია
✝️ რელიგია
- ბიბლიური კონტექსტი: ადამი და ევა = თავისუფალი ნების პირველი გამოყენება (ცოდვა = თავისუფალი არჩევანი)
- თეოდიცეა — ბოროტება არსებობს, რადგან ღმერთმა ადამიანს თავისუფლება მისცა
დაკავშირებული კონცეფციები
- ეგზისტენციალიზმი — თავისუფლება როგორც ცენტრალური პრობლემა
- ნიჰილიზმი — თავისუფლება ღირებულებების ვაკუუმში
- ჩრდილი (არქეტიპი) — თავისუფალი ნება მოითხოვს ჩრდილის ინტეგრაციას