ჰურინის შვილები (2007, ქრისტოფერ ტოლკინის რედაქციით)
ავტორი: ჯ.რ.რ. ტოლკინი · 2007 (დაწერილი 1918-1950-იანებში)
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
ეს არის ისეთი ამბავი, სადაც გმირს ყველაფერი აქვს საიმისოდ, რომ ლეგენდარული მეომარი გახდეს, მაგრამ სამყაროს ყველაზე დიდმა ბოროტებამ უშუალოდ მას და მის ოჯახს დაადგა თვალი. წიგნი მოგვითხრობს ჰურინის ოჯახზე. ჰურინი არის უდიდესი მეომარი, რომელსაც ბნელი მბრძანებელი, მორგოთი, ტყვედ იგდებს, მთის წვერზე სვამს და აწყევლის: „უყურე, როგორ გაგანადგურებ შენ და შენს შვილებს”.
მთავარი გმირი მისი ვაჟი, ტურინია. ტურინი იზრდება, ხდება უძლიერესი მებრძოლი, მაგრამ რაც უნდა გააკეთოს, ყველაფერი ცუდად უბრუნდება. ის უარს ამბობს ბედისწერის მიღებაზე და თავის თავს „ტურამბარს” (ბედისწერის მბრძანებელს) არქმევს, მაგრამ ეს მისი უდიდესი შეცდომაა. ფსიქოლოგიურად ყველაზე მძიმე მომენტია, როცა ის თავის საუკეთესო მეგობარს, ბელეგს, სიბნელეში შეცდომით კლავს. ეს ტრავმა მას ბოლომდე მისდევს.
პარალელურად, ვეცნობით მის დას, ნიენიორს, რომელსაც დრაკონი გლაურუნგი — მთავარი ანტაგონისტი და ფსიქოლოგიური მანიპულატორი — მეხსიერებას წაუშლის. მეხსიერებაწაშლილი და ტყეში მარტო დარჩენილი გოგო ტურინს ხვდება. მათ ერთმანეთი არ უნახავთ ბავშვობის შემდეგ, ამიტომ ვერ იცნობენ ერთმანეთს, უყვარდებათ და ქორწინდებიან.
ინტრიგა პიკს აღწევს, როცა ტურინი მიდის დრაკონის მოსაკლავად. ის კლავს გლაურუნგს, მაგრამ სიკვდილის წინ დრაკონი უკანასკნელ ილეთს იყენებს: ნიენიორს მეხსიერებას უბრუნებს. გოგონა აცნობიერებს, რომ თავის ძმაზეა დაქორწინებული და მისგან ბავშვს ელოდება. სასოწარკვეთილი, ხრამში ხტება და თავს იკლავს. როცა ტურინი იღვიძებს და ამ საშინელ სიმართლეს იგებს, ის საკუთარ „შავ მახვილს” დაეგება და კვდება.
ფილოსოფიური ბირთვი
ბედისწერა vs. თავისუფალი ნება — ტოლკინისებრი ოიდიპოსი
ცენტრალური ფილოსოფიური კითხვა: შეუძლია თუ არა ადამიანს შეცვალოს თავისი ბედი, როცა მასზე ზებუნებრივი წყევლა მოქმედებს?
„როგორც თავის თავს უწოდებს ტურინი… ბედისწერის მბრძანებელი”
ტურინი საკუთარ თავს ტურამბარს („ბედისწერის მბრძანებელს”) არქმევს — ეს მისი ჰუბრისის (ὕβρις) საბოლოო გამოხატულებაა. მაგრამ სწორედ ეს უარი ბედისწერაზე აჩქარებს მის დაცემას. ტოლკინის პარადოქსი: წყევლა აღსრულდება სწორედ იმ არჩევანებით, რომლებსაც ტურინი გააკეთებს წყევლის წინააღმდეგ.
ეს ოიდიპოსის ტრაგედიის ტოლკინისეული ფორმულირებაა: წინასწარმეტყველებისგან გაქცევა = წინასწარმეტყველების შესრულება.
მორგოთის წყევლა — ფსიქოლოგიური ტერორი
„დაჯექი ახლა აქ… და შეხედე, როგორ დაემხობა ბოროტება და სასოწარკვეთა მათზე, ვინც შენ გიყვარს”
მორგოთი არ კლავს ჰურინს — იგი ცოცხალი ტოვებს და ყურებას აიძულებს. ეს არის ტანჯვის უმაღლესი ფორმა. შედარე დანტე-ს ჯოჯოხეთს: ტოლკინის ფსიქოლოგია უფრო დანტეანურია, ვიდრე მხოლოდ მითოსური.
გლაურუნგი — ფსიქოლოგიური მანიპულატორი
დრაკონი ფიზიკური მოწინააღმდეგე კი არა, ცნობიერების ქურდია. მისი ბოროტება არის სიმართლის დამახინჯება, მეხსიერების მოცილება, იდენტობის წაშლა. ნარგოთრონდის ხიდზე ტურინს „ყინავს” მზერით; ნიენიორს მეხსიერებას წაართმევს. ეს ფრანც კაფკა-ს „პროცესი”-ს ფენტეზის ვერსიაა — ბოროტება, რომელიც ცნობიერ თვითობას აფერხებს.
ჰუბრისი, როგორც ნამდვილი ტრაგიკული ნაკლი
„სიკვდილისკენ მივემართებით… ეს ერთადერთი გზაა”
ტურინი არჩევს განადგურებას. ნარგოთრონდში ის ბრძანებს დიდი ხიდის აგებას, რომელიც ფარული ქალაქს ამხელს. მისი სიამაყე კი არა მისი წყევლა აქცევს მას დესტრუქციულად. ტოლკინის გზავნილი: გარე ბოროტება მხოლოდ გამოძახილს ეძებს შინაგან სიამაყეში.
პერსონაჟები, როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფუნქცია |
|---|---|---|
| ტურინ ტურამბარი | ტრაგიკული გმირი (ოიდიპოსი, ჰამლეტი) | ჰუბრისის განსახიერება; ბედისწერისგან გაქცევა = მისი შესრულება |
| ჰურინი | გაუტეხელი სული (იობი, პრომეთე) | ფიზიკურად დაუძლურებული, სულიერად დაუმორჩილებელი |
| ნიენიორი / ნინიელი | უდანაშაულო მსხვერპლი | იოკასტეს მითოლოგიური ექო — უვიცი ინცესტი |
| გლაურუნგი | ცრუ მოძღვარი | ჩრდილი (არქეტიპი)-ს მანიპულატორი ფორმა |
| ბელეგი | ერთგული მეგობარი | ტურინის ხელით მოკლული — ტრავმა, რომელიც მას ანადგურებს |
| მორგოთი | კოსმიური ბოროტება | ღმერთიდან დაცემული ფიგურა (ჩრდილი (არქეტიპი)-ს ონტოლოგიური წყარო) |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | ციტატა |
|---|---|---|
| შავი მახვილი (გურთანგი) | ტრაგიკული ძალა, რომელიც პატრონს კლავს | „შავი მახვილი სხვა არავინ იცო თუ არა ტურინი” |
| დრაკონის თვალები | ცნობიერების გატაცება | ნიენიორის მეხსიერების წაშლა, ტურინის „გაყინვა” ნარგოთრონდში |
| ხიდი ნარგოთრონდში | ჰუბრისი, ფარული დაცვის უარყოფა | ტურინი ბრძანებს მალული ქალაქის წინ გახსნილი ხიდის აგებას |
| საფლავის ქვა ფინალში | ბოროტების გამარჯვება, ესთეტიკური სევდა | ძმისა და დის საფლავი ერთად |
ფილოსოფიური დებატი
მორგოთის ფატალიზმი vs. ტურინის ეგზისტენციალური ბრძოლა
- მორგოთის პოზიცია: წყევლა გარდაუვალია, ბოროტება ყოვლისშემძლეა
- ტურინის პოზიცია: „მე ვარ ბედისწერის ბატონი”
ფიზიკურად იმარჯვებს მორგოთი — ოჯახი ნადგურდება. მორალურად მორგოთი ვერ ტეხს ჰურინის სულს. ტოლკინის ტრაგიკული პოზიცია: ბოროტება ანგრევს სამყაროს, მაგრამ ვერ ანადგურებს თავისუფალი სულის არსს. ეს ალბერ კამიუ-ს სიზიფეს ტრაგიზმია.
ჰორიზონტალური კავშირები
ლიტერატურული პარალელები
- სოფოკლე, „მეფე ოიდიპოსი” — ზუსტი არქეტიპული ძაფი: ინცესტი უცოდინრობით, თვალების დაბრმავება (ტურინი — თავის მოკვლა)
- „ნიბელუნგის სიმღერა” / ვაგნერი — ზიგფრიდის მოკვდა დრაკონის მოკვლის შემდეგ; საგისებრი ტონი
- შექსპირი, ჰამლეტი (წიგნი) — ტურინი = ჩრდილოელი ჰამლეტი, რომელიც მოქმედების ცდუნებაში თვითდესტრუქციას აჩქარებს
- ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — ივანე კარამაზოვის „ადამიანის სახე ღმერთს გაუცრაა” = მორგოთის წყევლის თემა: თუ ბოროტება ასე სრულია, ღმერთი სად არის?
ფილოსოფიური პარალელები
- ფრიდრიხ ნიცშე — ტურინის „ტურამბარი” = ნიცშეს Amor Fati-ს კარიკატურა: ბედისწერის მიღების ნაცვლად, მისი ბრძანება. ნიცშე იტყოდა: ტურინი ვერ იღებს სიცოცხლეს, ის მხოლოდ თამაშობს მის დაუფლებას
- სიორენ კირკეგორი, შიში და ძრწოლა (წიგნი) — ტურინი = ანტი-აბრაამი: აბრაამი ემორჩილება ღმერთს, ტურინი ემოუცხარება წყევლას
- ჰეგელის ტრაგედიის თეორია — ტურინი უშეცდომოდ „მართალია” საკუთარი ლოგიკით, მაგრამ ლოგიკების შეჯახება ქმნის ტრაგიკულ გარდაუვლობას
ფსიქოლოგიური პარალელები
- კარლ იუნგი — გლაურუნგი = ჩრდილი (არქეტიპი)-ს უდიდესი ფორმა; ტურინის ჰუბრისი = ცოდნიერი „მე”-ს გაბურდვა არქეტიპული ენერგიით
- ზიგმუნდ ფროიდი — ნიენიორთან ინცესტი = ოიდიპოსის კომპლექსი-ს ლიტერალური რეალიზება (ფროიდი რომ წაეკითხა)
- ტრავმის ფსიქოლოგია — ტურინის მეგობრის (ბელეგის) შემთხვევითი მკვლელობა = PTSD-ის წინაპირობა; ტოლკინის WWI გამოცდილება (სომის ბრძოლა)
კინემატოგრაფიული ექოები
- ინგმარ ბერგმანი, „შვიდი ბეჭედი” — რაინდი სიკვდილთან ჭადრაკის თამაში = ტურინის თამაში ბედისწერასთან
- ტარკოვსკი, „ანდრეი რუბლიოვი” — ხელოვანის ტრაგიკული ცხოვრება სისასტიკით სავსე სამყაროში
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედი: ფინური კალევალა (კულერვოს საგა — ტოლკინმა პირდაპირ გადაამუშავა) → სოფოკლეს „ოიდიპოსი” → ნიბელუნგის საგა → ძველი ისლანდიური საგები → შექსპირის „ჰამლეტი” / „ლირ მეფე”
- მემკვიდრე: სილმარილიონი (წიგნი) (2007) → ფენტეზის ტრაგიკული ქვეჟანრი → ჯორჯ მარტინის „ტახტებზე თამაში” (რობ სტარკის ტრაგედია) → ფრანკ ჰერბერტის „დუნე” (პოლ ატრეიდესი ტურინივით „ბედისწერის მბრძანებელი”)