ოიდიპოსის კომპლექსი
განმარტება
ოიდიპოსის კომპლექსი (გერმ. Ödipuskomplex) არის ზიგმუნდ ფროიდი-ს ერთ-ერთი ფუნდამენტური ფსიქოანალიტიკური კონცეფცია, რომელიც პირველად მისტერ გამოიკვეთა „ოცნების ინტერპრეტაციაში” (1900) და საბოლოო სახით დაიხვეწა „ტოტემი და ტაბუში” (1913). ფროიდი კომპლექსს ასახელებს სოფოკლეს ტრაგედიიდან ოიდიპოს მეფე — მითი, სადაც გმირი, თავისდა უცნობად, მამას კლავს და დედას ცოლად ირთავს.
ფროიდისთვის ეს არ არის იზოლირებული ბედი ერთი მითიური გმირისა, არამედ უნივერსალური ფსიქიკური სცენარი: ფალიკურ ფაზაში (3–6 წლის ასაკი) ბავშვი ვითარდება არაცნობიერ სექსუალური ლტოლვას საპირისპირო სქესის მშობლის მიმართ და ერთდროულად განიცდის კონკურენციასა და აგრესიას ერთსქესიანი მშობლის მიმართ.
გადაწყვეტა და სუპერ-ეგოს დაბადება
კასტრაციის შიში (ბიჭის შემთხვევაში) აიძულებს ბავშვს, უარი თქვას დედისადმი სექსუალურ ლტოლვაზე და იდენტიფიცირდეს მამასთან. ეს გადაყლაპვის აქტი არის იმ მომენტი, როდესაც ფროიდის სტრუქტურულ მოდელში იბადება იდი, ეგო, სუპერ-ეგო-ს უკანასკნელი ინსტანცია — სუპერ-ეგო. მამის ავტორიტეტი ხდება შინაგანი სინდისი, მორალი, კანონი.
შესაბამისად, ოიდიპოსის კომპლექსი არ არის ცალკეული ეპიზოდი ბავშვობაში — ის არის ცივილიზაციის ფუძემდებლური აქტი ცალკეული სუბიექტის ფსიქიკაში. „ტოტემი და ტაბუში” ფროიდი ამ იდეას ანთროპოლოგიურ მასშტაბზე გადაჰქონდა: რელიგია, კანონი, სოციალური ტაბუები — ყველაფერი იშვა პირველი მამისკვლისა და შემდგომი დანაშაულის გრძნობისგან, რომელიც პირველ ტომს ერგო.
დოსტოევსკი და მამისკვლა
ოიდიპოსის კომპლექსის ყველაზე გავლენიანი ლიტერატურული ანალიზი ფროიდისა თავადაა — 1928 წლის ესე „დოსტოევსკი და მამისკვლა” (Dostoevsky and Parricide). ფროიდი წერს ფიოდორ დოსტოევსკი-ზე ოთხ დონეზე: ლიტერატორი, ნევროტიკოსი, მორალისტი, ცოდვილი. მისთვის ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — „მსოფლიო ლიტერატურის უდიდესი რომანი” — არის ოიდიპოსული დრამა წმინდა ფორმით: სამი ძმა (სამიც თვით ფროიდის ოიდიპოსული სამეულის — იდ/ეგო/სუპერ-ეგო — ენერგეტიკის განსახიერებაა) და ერთი გარეშე (სმერდიაკოვი), რომლებიც ყველანი სურდათ მამის მოკვლა. ფროიდი დოსტოევსკის ეპილეფსიურ შეტევებს განმარტავს როგორც თვითდასჯის სიმპტომს, გაცოცხლებულს ნამდვილი მამის (მიხეილ ანდრეევიჩის) სიკვდილის შემდეგ — არაცნობიერად მწერალი გრძნობდა, რომ მამის სიკვდილი მისი სურვილის მიღწევა იყო, და ამის გამო თავს იტანჯავდა.
ეს ანალიზი დღემდე ერთ-ერთია ფსიქოანალიტიკური ლიტერატურათმცოდნეობის სიმბოლურ ქვაკუთხედად. მეტიც, ის აყალიბებს ხიდს დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე ტრიადაში: ფროიდის ოიდიპოსული დანაშაული და ნიცშეს რესენტიმენტი ერთი და იმავე დოსტოევსკისეული პერსონაჟებიდან ორი განსხვავებული ფილოსოფიური ექსტრაპოლაციაა.
კრიტიკა და მემკვიდრეობა
- კარლ იუნგი კომპლექსის უნივერსალურობას უარყოფდა და მას ბავშვის ქცევის ერთ-ერთ ვარიანტად მიიჩნევდა — უფრო ფართო არქეტიპული (დიდი დედა, ბრძენი მოხუცი) სისტემის ფონზე
- მელანი კლაინი ოიდიპოსის კომპლექსს უფრო ადრეულ (პრე-ფალიკურ) ასაკში გადაჰქონდა
- ჟაკ ლაკანი მამას „სიმბოლურ მამად” გარდაქმნა — ენისა და კანონის წარმომადგენელი
- ანთროპოლოგები (მალინოვსკი და სხვ.) ემპირიულად აჩვენებდნენ, რომ ფროიდისეული კონფიგურაცია დასავლური ბურჟუაზიული ოჯახის სპეციფიკური წყობისთვისაა დამახასიათებელი, არა უნივერსალური
მიუხედავად კრიტიკისა, ოიდიპოსის კომპლექსი რჩება ოცი საუკუნის კულტურული ანალიზის ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ, ხშირად მეტაფორიზებულ იარაღად — ლიტერატურული, კინემატოგრაფიული, ფსიქოთერაპიული ინტერპრეტაციებისთვის.
კავშირები
- ფსიქოანალიზი: ზიგმუნდ ფროიდი, იდი, ეგო, სუპერ-ეგო, არაცნობიერი
- ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი), ესე „დოსტოევსკი და მამისკვლა” (1928)
- მითოლოგია: სოფოკლეს ოიდიპოს მეფე
- ხიდი: დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე