ოიდიპოსის კომპლექსი
განმარტება
ოიდიპოსის კომპლექსი (გერმ. Ödipuskomplex) არის ზიგმუნდ ფროიდის ერთ-ერთი ფუნდამენტური ფსიქოანალიტიკური კონცეფცია, რომელიც პირველად მისტერ გამოიკვეთა „ოცნების ინტერპრეტაციაში” (1900) და საბოლოო სახით დაიხვეწა „ტოტემი და ტაბუში” (1913). ფროიდი კომპლექსს ასახელებს სოფოკლეს ტრაგედიიდან ოიდიპოს მეფე — მითი, სადაც გმირი, თავისდა უცნობად, მამას კლავს და დედას ცოლად ირთავს.
ფროიდისთვის ეს არ არის იზოლირებული ბედი ერთი მითიური გმირისა, არამედ უნივერსალური ფსიქიკური სცენარი: ფალიკურ ფაზაში (3–6 წლის ასაკი) ბავშვი ვითარდება არაცნობიერ სექსუალური ლტოლვას საპირისპირო სქესის მშობლის მიმართ და ერთდროულად განიცდის კონკურენციასა და აგრესიას ერთსქესიანი მშობლის მიმართ.
გადაწყვეტა და სუპერ-ეგოს დაბადება
კასტრაციის შიში (ბიჭის შემთხვევაში) აიძულებს ბავშვს, უარი თქვას დედისადმი სექსუალურ ლტოლვაზე და იდენტიფიცირდეს მამასთან. ეს გადაყლაპვის აქტი არის იმ მომენტი, როდესაც ფროიდის სტრუქტურულ მოდელში იბადება იდის, ეგოსა და სუპერ-ეგოს უკანასკნელი ინსტანცია — სუპერ-ეგო. მამის ავტორიტეტი ხდება შინაგანი სინდისი, მორალი, კანონი.
შესაბამისად, ოიდიპოსის კომპლექსი არ არის ცალკეული ეპიზოდი ბავშვობაში — ის არის ცივილიზაციის ფუძემდებლური აქტი ცალკეული სუბიექტის ფსიქიკაში. „ტოტემი და ტაბუში” ფროიდი ამ იდეას ანთროპოლოგიურ მასშტაბზე გადაჰქონდა: რელიგია, კანონი, სოციალური ტაბუები — ყველაფერი იშვა პირველი მამისკვლისა და შემდგომი დანაშაულის გრძნობისგან, რომელიც პირველ ტომს ერგო.
დოსტოევსკი და მამისკვლა
ოიდიპოსის კომპლექსის ყველაზე გავლენიანი ლიტერატურული ანალიზი ფროიდისა თავადაა — 1928 წლის ესე „დოსტოევსკი და მამისკვლა” (Dostoevsky and Parricide). ფროიდი წერს ფიოდორ დოსტოევსკიზე ოთხ დონეზე: ლიტერატორი, ნევროტიკოსი, მორალისტი, ცოდვილი. მისთვის ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — „მსოფლიო ლიტერატურის უდიდესი რომანი” — არის ოიდიპოსული დრამა წმინდა ფორმით: სამი ძმა (სამიც თვით ფროიდის ოიდიპოსული სამეულის — იდ/ეგო/სუპერ-ეგო — ენერგეტიკის განსახიერებაა) და ერთი გარეშე (სმერდიაკოვი), რომლებიც ყველანი სურდათ მამის მოკვლა. ფროიდი დოსტოევსკის ეპილეფსიურ შეტევებს განმარტავს როგორც თვითდასჯის სიმპტომს, გაცოცხლებულს ნამდვილი მამის (მიხეილ ანდრეევიჩის) სიკვდილის შემდეგ — არაცნობიერად მწერალი გრძნობდა, რომ მამის სიკვდილი მისი სურვილის მიღწევა იყო, და ამის გამო თავს იტანჯავდა.
ეს ანალიზი დღემდე ერთ-ერთია ფსიქოანალიტიკური ლიტერატურათმცოდნეობის სიმბოლურ ქვაკუთხედად. მეტიც, ის აყალიბებს ხიდს დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე ტრიადაში: ფროიდის ოიდიპოსული დანაშაული და ნიცშეს რესენტიმენტი ერთი და იმავე დოსტოევსკისეული პერსონაჟებიდან ორი განსხვავებული ფილოსოფიური ექსტრაპოლაციაა.
კრიტიკა და მემკვიდრეობა
- კარლ იუნგი კომპლექსის უნივერსალურობას უარყოფდა და მას ბავშვის ქცევის ერთ-ერთ ვარიანტად მიიჩნევდა — უფრო ფართო არქეტიპული (დიდი დედა, ბრძენი მოხუცი) სისტემის ფონზე
- მელანი კლაინი ოიდიპოსის კომპლექსს უფრო ადრეულ (პრე-ფალიკურ) ასაკში გადაჰქონდა
- ჟაკ ლაკანი მამას „სიმბოლურ მამად” გარდაქმნა — ენისა და კანონის წარმომადგენელი
- ანთროპოლოგები (მალინოვსკი და სხვ.) ემპირიულად აჩვენებდნენ, რომ ფროიდისეული კონფიგურაცია დასავლური ბურჟუაზიული ოჯახის სპეციფიკური წყობისთვისაა დამახასიათებელი, არა უნივერსალური
მიუხედავად კრიტიკისა, ოიდიპოსის კომპლექსი რჩება ოცი საუკუნის კულტურული ანალიზის ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ, ხშირად მეტაფორიზებულ იარაღად — ლიტერატურული, კინემატოგრაფიული, ფსიქოთერაპიული ინტერპრეტაციებისთვის.
კავშირები
- ფსიქოანალიზი: ზიგმუნდ ფროიდი, იდი, ეგო, სუპერ-ეგო, არაცნობიერი
- ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი), ესე „დოსტოევსკი და მამისკვლა” (1928)
- მითოლოგია: სოფოკლეს ოიდიპოს მეფე
- ხიდი: დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე