შიში და ძრწოლა (1843)
ავტორი: სიორენ კირკეგორი (ფსევდონიმით Johannes de silentio) · 1843
არგუმენტის მოკლე შინაარსი
„შიში და ძრწოლა” (Frygt og Bæven, 1843) კირკეგორის ერთ-ერთი ცენტრალური ფილოსოფიური ნაშრომია, რომელიც დაწერილია ფსევდონიმით იოჰანეს დე სილენტიო (Johannes de silentio — „დუმილის იოანე”). წიგნი ცენტრალურად ამოიცნობს ერთ ბიბლიურ ეპიზოდს — გენეზისის 22-ე თავს, სადაც ღმერთი აბრაამს უბრძანებს, მსხვერპლად შესწიროს საკუთარი შვილი ისააკი.
კირკეგორის მთავარი არგუმენტი არის შემდეგი: აბრაამი ეთიკურ საყოველთაობას სცდება. ეთიკური საყოველთაობა — ჰეგელიანური მორალური წესრიგი, სადაც ინდივიდი ემორჩილება უნივერსალურ წესებს — აბრაამს მკვლელად აკვალიფიცირებს. მაგრამ აბრაამი არ არის მკვლელი, ის არის „რწმენის რაინდი” (რწმენის რაინდი, Troens Ridder), რომელიც ღვთის უშუალო მოთხოვნას ემორჩილება ეთიკის მიღმა.
ეს ქმნის კონცეფციას „ეთიკურის ტელეოლოგიური შეჩერება” (teleologisk Suspension af det Ethiske): ინდივიდი, რომელიც სუბიექტური რწმენით კავშირდება აბსოლუტთან, შეიძლება ეთიკური საყოველთაოს ზევით აღმოჩნდეს. აბრაამი უფრო მაღალ, ვიდრე მორალურ ადამიანად იქცევა — ის რელიგიურ სტადიაზე გადადის (კირკეგორის სამსაფეხურიან სქემაში: ესთეტიკური → ეთიკური → რელიგიური).
რწმენის რაინდი და აბრაამის დუმილი
წიგნის ცენტრალური ფიგურა — რწმენის რაინდი — შესდგება ორი პარადოქსული მოძრაობიდან: პირველი, „უსასრულო რეზიგნაციის ნახტომი” (აბრაამი აცნობიერებს, რომ ისააკი დაკარგავს); მეორე, „რწმენის ნახტომი” (აბრაამი ერთდროულად სწამს, რომ ისააკი დაუბრუნდება — „აბსურდის ძალით”). ეს ორი მოძრაობა ერთდროულია, ხოლო აბსურდი აქ არის რაციონალური აუცილებლობის გადალახვა.
აბრაამის დუმილი ცენტრალური ფილოსოფიური თემაა. აბრაამი ვერ ელაპარაკება სარას, ისააკს, ან მსახურებს. ენა არის საყოველთაოს იარაღი — ის, რაც საერთოა ყველა ადამიანისთვის — და სწორედ ამიტომ უძლურია, გადმოსცეს აბრაამის სუბიექტური, ინდივიდუალური კავშირი აბსოლუტთან. ამიტომ ფსევდონიმის სახელი — იოჰანეს დე სილენტიო. დუმილი არ არის ფსიქოლოგიური დათრგუნვა, არამედ ონტოლოგიური აუცილებლობა.
ცენტრალური ცნებები
- ეთიკურის ტელეოლოგიური შეჩერება (teleologisk Suspension) — ინდივიდის უნარი, სცდეს საყოველთაო ეთიკას რელიგიურის სასარგებლოდ
- რწმენის ნახტომი (Troens Spring) — რაციონალურის უარყოფა აბსურდის ძალით
- აბსურდი — აქ არა კამიუსეული, არამედ credo quia absurdum ტიპის ცნება: რწმენა რაციონალურის წინააღმდეგ
- დუმილი — ენის უძლურება ინდივიდუალურის წინაშე
- ინდივიდი vs. საყოველთაო — კირკეგორის მთავარი პოლემიკა ჰეგელთან
კავშირები
- სიორენ კირკეგორი — ცენტრალური ნაშრომი მისი სამსაფეხურიან ეგზისტენციალურ სქემაში
- იობის წიგნი — ბიბლიური წინამორბედი; იობის დუმილი vs. აბრაამის დუმილი (იხ. Middleton, Abraham’s Silence)
- ფრანც კაფკა — 1913 წლიდან ინტენსიურად კითხულობდა კირკეგორს; „პროცესის” იოზეფ კ. არის აბრაამი, რომელსაც ტრანსცენდენტური მითითება წაართვეს
- რწმენის რაინდი — ცენტრალური კონცეფცია, რომელიც აქ დაიბადა
- ალბერ კამიუ — „სიზიფეს მითში” პირდაპირ ეპაექრება კირკეგორს: კამიუსთვის რწმენის ნახტომი „ფილოსოფიური თვითმკვლელობაა”
- მარტინ ჰაიდეგერი — „ყოფიერება და დრო” კირკეგორის შფოთვის სეკულარიზებული ვერსიაა
- კაფკა ↔ კირკეგორი ↔ იობის წიგნი — ჯვარედინი ხიდი (თეოდიცეა, დუმილი)
- თეოდიცეა — აბრაამის ტანჯვა არის თეოდიცეის კირკეგორიანული რეფორმულირება
ვერტიკალური ჯაჭვი
იობის წიგნი (ბიბლიური დუმილი ქარბუქის წინაშე) → „შიში და ძრწოლა” (1843) — აბრაამის ტელეოლოგიური დუმილი → პროცესი (წიგნი) (1925) — იოზეფ კ.-ის ონტოლოგიური დუმილი ბიუროკრატიის წინაშე → კამიუსეული აბსურდი — დუმილი, რომელიც აღარც რწმენაა და აღარც ღვთის უარყოფა.