ათასსახოვანი გმირი (1949)
ავტორი: ჯოზეფ კემპბელი · 1949 · ორიგინალი: The Hero with a Thousand Faces
არგუმენტის მოკლე შეჯამება
კემპბელის თეზისი ფუნდამენტური და გაბედული: მიუხედავად გეოგრაფიული, ისტორიული და რელიგიური განსხვავებებისა, კაცობრიობის ყველა მითოლოგიური ნარატივი გადმოსცემს ერთ ფუნდამენტურ ისტორიას — „მონომითს”. გმირი (იქნება ის ოდისევსი, ბუდა, ქრისტე, ჰერაკლე, მუსა თუ პრომეთე) გადის იდენტურ ფსიქოსპირიტუალურ ციკლს: გამოყოფა ჩვეული სამყაროდან, ინიციაცია ტრანსცენდენტურ, საშიშ რეალობაში და დაბრუნება გადაცვლილი ცნობიერებით, რომელიც ახლა საზოგადოებისთვის სასარგებლო ცოდნად ტრანსფორმირდება.
ეს ერთიანობა არ არის ისტორიული დიფუზიის ან კულტურული სესხების შედეგი — კემპბელი, იუნგის კვალად, ამტკიცებს, რომ ეს უნივერსალური სტრუქტურა ადამიანის ფსიქიკის შინაგანი, არქეტიპული ორგანიზაციიდან მოდის. მითი არის კოლექტიური სიზმარი, სიზმარი — პირადი მითი.
ნაშრომის სტრუქტურა
ბირთვული ერთეული (Nuclear Unit) — სამი ფაზა
კემპბელი მონომითის მთავარ სქელეტს სამ დიდ ფაზად ყოფს:
- გამოყოფა (Separation / Departure) — გმირი ტოვებს ჩვეულ სამყაროს და შედის არაცნობიერის ტერიტორიაზე
- ინიციაცია (Initiation) — გმირი გადის გამოცდებს, ხვდება არქეტიპულ ფიგურებს, იღებს საბოლოო ჯილდოს
- დაბრუნება (Return) — გმირი უბრუნდება ჩვეულ სამყაროს „ჯილდოთი” — ცოდნით, რომელიც საზოგადოებას ცვლის
მონომითის 17 სტადია
ბირთვული ერთეული დეკომპოზირდება 17 სტადიაში — მოწოდებიდან თავგადასავლისკენ (Call to Adventure) სიცოცხლის თავისუფლებამდე (Freedom to Live). ყოველი სტადია ერთდროულად ნარატიული მოვლენაც არის და იუნგიანური ფსიქიკური ფაზა. სრული ცხრილი ოდისევსის ილუსტრაციით იხ. კემპბელის მონომითი ↔ იუნგის ინდივიდუაცია ↔ ჰომეროსის ეპოსი.
იუნგიანური ფილოსოფიური ბირთვი
კემპბელი პირველივე თავში, „მითი და სიზმარი”, ციტირებს იუნგს და აცხადებს, რომ მისი სისტემის ფსიქოლოგიური ვალიდურობა ანალიტიკური ფსიქოლოგიის მიგნებებს ეფუძნება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იუნგის ცნება „ცხოვრების მეორე ნახევრის კრიზისის” შესახებ — როცა ადამიანი ვეღარ პოულობს საზრისს სოციალურ როლებსა და ეგოს მიღწევებში, და იძულებულია ფსიქიკის უფრო ღრმა შრეებში ჩაეშვას.
გმირის ფიზიკური მოგზაურობა არის ფსიქოლოგიური ინდივიდუაციის ალეგორია: ჩრდილი (არქეტიპი)-სთან დაპირისპირება, ანიმა და ანიმუსი-ს ინტეგრაცია, „ბრძენი მოხუცის” არქეტიპის ინტერიორიზაცია, სელფის (Self) რეალიზაცია.
გავლენა
- კულტურული გავლენა: წიგნმა მოახდინა პარადიგმული ცვლილება ლიტერატურათმცოდნეობაში, კინოს თეორიასა და ფსიქოთერაპიაში
- ჰოლივუდი: ჯორჯ ლუკასი ღიად აცხადებდა, რომ „ვარსკვლავური ომები” კემპბელის მიხედვით დაიწერა
- თანამედროვე მეთოდოლოგია: ქრისტოფერ ვოგლერის „The Writer’s Journey” (1992) წიგნს დაახლოებული ფორმით ატარებს ჰოლივუდის სცენარისტულ სამყაროში
ჰორიზონტალური კავშირები
- ჰომეროსი-ს ოდისეა (წიგნი) — წიგნში გამოყენებული ცენტრალური ეპოსი
- კარლ იუნგი — ფსიქოლოგიური საფუძველი
- ფრიდრიხ ნიცშე-ს „სამი მეტამორფოზა” — სტრუქტურული ანალოგი
- გმირის მოგზაურობა — კონცეფცია
- კემპბელის მონომითი ↔ იუნგის ინდივიდუაცია ↔ ჰომეროსის ეპოსი — ჯვარედინი ხიდი
ვერტიკალური ჯაჭვი
ჰომეროსი (ეპოსი) → ფრეიზერი/ბასტიანი (შედარებითი ანთროპოლოგია) → იუნგი (არქეტიპები) → ათასსახოვანი გმირი (1949) → ვოგლერი → თანამედროვე ჰოლივუდური ნარატიული სტრუქტურა