გმირის მოგზაურობა

განმარტება

გმირის მოგზაურობა (The Hero’s Journey) ან მონომითი (Monomyth) — ჯოზეფ კემპბელის მიერ ფორმულირებული უნივერსალური ნარატიული სტრუქტურა, რომლის მიხედვითაც მსოფლიოს ყველა მითი და ეპოსი იზიარებს ერთსა და იმავე საფეხურებს: გამოწვევა → უარი → მენტორი → ზღურბლის გადალახვა → ცდები → ჯოჯოხეთური ჩაშვება (Nekyia) → მიწიერი ღმერთობის გაცნობა → დაბრუნება გაცვლილი ცოდნით.

წარმოშობა

ჯოზეფ კემპბელის წიგნი “ათასსახიანი გმირი” (The Hero with a Thousand Faces, 1949). კემპბელი მუშაობდა კარლ იუნგის არქეტიპული თეორიის გავლენით და დარვინიანული ანთროპოლოგიის სიღრმეებში. მისი თეზისი: ყველა მითი არის ერთი ფსიქიკური დრამის ვარიაცია — ეგოს ტრანსფორმაცია Self-ში.

ჯორჯ ლუკასმა “ვარსკვლავური ომების” შექმნისას ღიად გამოიყენა კემპბელის სტრუქტურა; ეს მაგალითი ცხადყოფს, რომ მონომითი ცოცხალია თანამედროვე კულტურაშიც.

ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური მნიშვნელობა

გმირის მოგზაურობა არის ინდივიდუაციის (კარლ იუნგი) ნარატიული ვერსია — ცნობიერების მოგზაურობა უცნობიერისკენ და უკან, ცვლილებით. გმირი ფიზიკურად მიდის “სხვა სამყაროში” (ჯოჯოხეთი, ტყე, ზღვა, კოსმოსი), მაგრამ ფსიქიკურად ეს არის ჩაშვება საკუთარ უცნობიერში, ჩრდილთან შეხვედრა, ანიმა და ანიმუსის ინტეგრაცია.

დაბრუნება — boon (საჩუქარი) — არის ცოდნა, რომელიც გმირი მოაქვს თემს. ეს არის რატომ შამანი, წინასწარმეტყველი, მწერალი — ყველანი არიან გმირის მოგზაურობის შემსრულებლები სხვადასხვა მასშტაბით.

გამოვლინება ლიტერატურაში

📚 ლიტერატურა

• ჰომეროსის ოდისეა (წიგნი) — სრული ნიმუში: ოდისევსი ტოვებს ითაკას, ეშვება ჯოჯოხეთში (Nekyia), ხვდება ღმერთებს და ჩუდოვიშებს, ბრუნდება გადაცვლილი
• დანტე ალიგიერის ღვთაებრივი კომედია (წიგნი) — ჯოჯოხეთი → განსაწმენდელი → სამოთხე; სრული ცნობიერების ტრანსფორმაცია
• მიგელ დე სერვანტესის დონ კიხოტი (წიგნი) — გმირის მოგზაურობის პაროდია და ერთდროულად მისი ყველაზე ღრმა გამოვლინება; ფანტაზიური მოგზაურობა, რომელიც სრულდება სიმართლის გაცნობით
• ჯეკ ლონდონის ველურის ძახილი (წიგნი) — ბაკის გადასვლა შინაური ძაღლიდან ველურ ძახილამდე; ცივილიზაციიდან ბუნებრივ თვითმყოფადობამდე
• ლევ ტოლსტოის ჰაჯი-მურატი (წიგნი) — ჰაჯი-მურატის ფიზიკური და სულიერი მოგზაურობა; ღირსების შენარჩუნება ღალატსა და სიკვდილს შორის
• ფიოდორ დოსტოევსკის “ძმები კარამაზოვები” — ალიოშას სულიერი მოგზაურობა; ძმა ზოსიმის სიკვდილი როგორც Nekyia
• გოეთეს “ფაუსტი” — ცოდნისა და გამოცდილების ფაუსტისეული მოგზაურობა

კინემატოგრაფიული ექოები

• “ვარსკვლავური ომები” (1977) — კემპბელის სტრუქტურის უშუალო გამოყენება
• 2001: კოსმოსური ოდისეა — ბოუმენის მოგზაურობა იუპიტერისკენ; სიკვდილი და აღორძინება როგორც Star Child
• აპოკალიფსი ახლა (1979) — უილარდის მოგზაურობა მდინარეზე ზევით; ცივი მონომითი ომის სამყაროში
• დერსუ უზალა (1975) — არსენიევის შინაგანი მოგზაურობა დერსუსთან მენტორ-ფიგურასთან შეხვედრით
• სტალკერი (1979) — ზონაში მოგზაურობა როგორც სულიერი ჩაშვება

ფილოსოფიური კავშირები

• კარლ იუნგის ინდივიდუაციის თეორია — ფსიქოლოგიური საფუძველი
• ფრიდრიხ ნიცშეს “სამი მეტამორფოზა” (ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი)) — აქლემი → ლომი → ბავშვი — სტრუქტურულად მსგავსი ტრანსფორმაციული მოდელი
• ფიოდორ დოსტოევსკის ეპიფანიური სცენები — გადარდენილი მოგზაურობის წერტილოვანი მომენტები
• მისტიკური ტრადიციები (სუფიზმი, ქრისტიანული მისტიკა, ბუდიზმი) — ყველა აღწერს მსგავს სტრუქტურას: გასვლა → ცდები → შინ დაბრუნება შეცვლილი ცნობიერებით