კულტურული მატრიცა

სიკეთისა და ბოროტების მიღმა

5 წთ კითხვა

სიკეთისა და ბოროტების მიღმა (1886)

ავტორი: ფრიდრიხ ნიცშე · 1886

არგუმენტის მოკლე შინაარსი

ნიცშეს ცენტრალური თეზისი ასე ფორმულირდება: ყველა აქამდე არსებული ფილოსოფია, რელიგია და მორალი დაფუძნებულია ცრურწმენებსა და სიცოცხლის უარმყოფელ ინსტინქტებზე. ადამიანის ამაღლებისთვის აუცილებელია ძველი ფასეულობების გადაფასება და ისეთი მორალის მიღება, რომელიც ეფუძნება „ნებას ძალაუფლებისკენ” და დგას ტრადიციულ სიკეთესა და ბოროტებაზე მაღლა.

ნაწარმოები იწყება ფილოსოფოსების მხილებით (ნაწილი 1): ისინი ვითომ ცივი ლოგიკით ეძებენ ჭეშმარიტებას, სინამდვილეში კი საკუთარ ინსტინქტებსა და ცრურწმენებს ამართლებენ. სამყაროს მთავარი მამოძრავებელი ძალა არის არა შემეცნება, არამედ „ნება ძალაუფლებისკენ”. შემდეგ ნიცშე მოითხოვს ახალი, „თავისუფალი გონებების” გაჩენას (ნაწილი 2), სასტიკად აკრიტიკებს რელიგიას, განსაკუთრებით ქრისტიანობას (ნაწილი 3), როგორც სიცოცხლის უარმყოფელ სისტემას.

წიგნის შუაგულში, მორალის ისტორიის ანალიზისას (ნაწილი 5), არგუმენტი აღწევს კულმინაციას: ნიცშე ამტკიცებს, რომ დღევანდელი ევროპული მორალი არის „ჯოგური ცხოველის მორალი”, სადაც დაჩაგრულებმა საკუთარი სისუსტე („მორჩილება”, „სიმდაბლე”) „სათნოებად” გადააქციეს. შემდეგ ნაწილებში ნიცშე დასცინის თანამედროვე სწავლულების ობიექტურობას, აკრიტიკებს ევროპელ ერებს. საბოლოოდ (ნაწილი 9), დაადგენს მორალის ორ ფუნდამენტურ ტიპს: მონათა მორალი vs. ბატონთა მორალი. ჭეშმარიტი აღორძინებისთვის, კაცობრიობას სჭირდება არა საყოველთაო თანასწორობა (რაც დეგრადაციაა), არამედ არისტოკრატული სულის დაბრუნება — დისტანციის პათოსი, სიძლიერის, სისასტიკის და საკუთარი თავის სიყვარულის მიმღებლობა, რათა ადამიანმა შეძლოს საკუთარი თავის გადალახვა და დადგეს „სიკეთისა და ბოროტების მიღმა”.

ცენტრალური თეზისი

„აღიარო სიცრუე პირობად, რომელზეც სიცოცხლეა დამოკიდებული, — ეს, რასაკვირველია, სარისკო საშუალებაა იმისათვის, რომ წინააღმდეგობა გაუწიო საგანთა ღირებულების ჩვეულ გრძნობას, ხოლო ფილოსოფია, რომელსაც ჰყოფნის ამის სითამამე, უკვე ამით ათავსებს საკუთარ თავს სიკეთესა და ბოროტებას მიღმა”

სამი ფუნდამენტური ლოგიკური ნაბიჯი:

  1. ყოველი ფილოსოფია არის მისი შემოქმედის ფარული აღსარება, არა ობიექტური ჭეშმარიტება
  2. სიცოცხლის ფუნდამენტი არის ნება ძალაუფლებისკენ („თვით ცხოვრება არის ნება ძალაუფლებისკენ”)
  3. მაშასადამე, საჭიროა „მომავლის ფილოსოფოსები”, რომლებიც ფასეულობების გადაფასებას განახორციელებენ

ძირითადი ცნებები

ნება ძალაუფლებისკენ (Wille zur Macht)

„თვით ცხოვრება არის ნება ძალაუფლებისკენ” (პ. 13)

ნიცშეს ონტოლოგიური პრინციპი: არა თვითგადარჩენა, არა ბედნიერება, არა ჭეშმარიტების ძიება, არამედ ექსპანსია, ზრდა, დომინირება არის სიცოცხლის ფუნდამენტური ძრავი. ვრცელდება ფიზიოლოგიიდან ფილოსოფიამდე: „ყოველი ინსტინქტი ძალაუფლების მოყვარეა; და როგორც ასეთი, ფილოსოფოსობას ცდილობს”.

თავისუფალი გონება

„ისინი თავისუფალი, უკიდურესად თავისუფალი გონებები იქნებიან, ეს მომავლის ფილოსოფოსები”

„თავისუფალი გონი” არ ნიშნავს ლიბერალს — ის ნიშნავს ფილოსოფოსს, რომელიც გათავისუფლდა ყველა დოგმისგან: ქრისტიანობა, დემოკრატია, სოციალიზმი, პატრიოტიზმი. უპირისპირდება „ჯოგურ ცხოველს”.

ჯოგური მორალი vs. ბატონთა მორალი

„მონათა მორალი თავისი არსით არის სარგებლიანობის მორალი” (პ. 260)

ნიცშეს მორალის გენეალოგია: ორი ფუნდამენტურად განსხვავებული ეთიკური წყარო:

  • ბატონთა მორალი: არისტოკრატი საკუთარ თავს „კარგად” ამტკიცებს; „კარგი/ცუდი” = ძლიერი/სუსტი, კეთილშობილი/დაბალი
  • მონათა მორალი: სუსტი ადამიანები ქმნიან „კეთილს/ბოროტს” — სადაც „ბოროტი” = ძლიერი. ეს არის რესენტიმენტი („შურისძიების ფარული ფსიქოლოგია”)

პერსპექტივიზმი

„შეხედულების მცდარობა ჯერ კიდევ არ წარმოადგენს ჩვენთვის არგუმენტს შეხედულების წინააღმდეგ… კითხვა იმაში მდგომარეობს, რამდენად უწყობს ხელს შეხედულება ცხოვრებას”

ობიექტური ჭეშმარიტება არ არსებობს — არსებობენ პერსპექტივები. ჭეშმარიტების კრიტერიუმი ხდება სიცოცხლისუნარიანობა.

საკვანძო ციტატები

  1. „ვივარაუდეთ რა, რომ ჭეშმარიტება არის ქალი… ნუთუ ჩვენ არ გვაქვს საფუძველი დავეჭვდეთ, რომ ყველა ფილოსოფოსს… ცუდად ესმოდათ ქალების?” (წინასიტყვაობა) — ობიექტურობის დოგმის დამხობა

  2. „თანდათან ჩემთვის ნათელი გახდა, რას წარმოადგენდა დღემდე ყოველი დიადი ფილოსოფია: სწორედ რომ მისი შემოქმედის თვითაღსარებას” (პ. 6) — ფილოსოფია = ფსიქოლოგია

  3. „ყოველი რჩეული ადამიანი ინსტინქტურად ისწრაფის თავისი ციხესიმაგრისა და იდუმალი თავშესაფრისკენ, სადაც ის თავს არიდებს ბრბოს” (პ. 26) — არისტოკრატული იზოლაცია

  4. „თუ შენ დიდხანს უმზერ უფსკრულს, უფსკრულიც გიმზერს შენ” (პ. 146) — მორალური ბრძოლის ფსიქოლოგიური საფრთხე

  5. „ის, რაც სიყვარულით კეთდება, ყოველთვის სიკეთისა და ბოროტების მიღმა ხორციელდება” (პ. 153) — სიყვარული როგორც ზემორალური აქტი

  6. „ყველაფერი, რასაც ჩვენ „მაღალ კულტურას” ვუწოდებთ, სისასტიკის განსულიერებასა და გაღრმავებაზე დგას” (პ. 229) — კულტურის ბნელი ფესვები

სიმბოლოები და მეტაფორები

სიმბოლომნიშვნელობა
ჭეშმარიტება, როგორც ქალიჭეშმარიტება არ იპყრობა უხეში დოგმატიზმით; საჭიროა ფაქიზი, პერსპექტიული მიდგომა
დაჭიმული მშვილდიევროპული სულის ქრისტიანობასთან ბრძოლით დაგროვილი ენერგია, რომელიც ახალი დიადი მიზნებისკენ იხსნება
ჯოგური ცხოველითანამედროვე ევროპელი, დემოკრატიული მასა, რომელსაც ეშინია ინდივიდუალობის
ნიღაბიღრმა სულის აუცილებელი ატრიბუტი — საზოგადოებისგან თავის დასაცავად
უფსკრულიბოროტების კვლევის საფრთხე — მკვლევარი თვითონ ხდება მისი ნაწილი

პოლემიკა — ვის ეკამათება

მოწინააღმდეგერაზე ეკამათებაციტატა
პლატონი / ქრისტიანობაობიექტური იდეათა სამყაროს დოგმა„ქრისტიანობა არის პლატონიზმი „ხალხისთვის""
სახელმწიფოინდივიდის გამანადგურებელი კოლექტივიზმი(ზარატუსტრას გვრდაზე — „უცივესი ცივთა საშინელებათა შორის”)
კანტიკატეგორიული იმპერატივის დოგმატიზმი„მოხუცი კანტის ტარტიუფობა… იდუმალ დიალექტიკურ გზაზე გვიტყუებს”
შოპენჰაუერიპესიმიზმი და თანაგრძნობის მორალინიცშე იყო შოპენჰაუერელი ახალგაზრდობაში, მერე ბრძოლით დაამარცხა
ინგლისური უტილიტარიზმი„ბედნიერების ყველასთვის” მორალი„ისინი წარმოადგენენ მოკრძალებულ და ფუნდამენტურად მდარე სახეობას”
თანასწორობის მქადაგებლებიდემოკრატია/სოციალიზმი„ტარანტულები ხართ და ფარული შურისმგებელნი!” (ზარატუსტრას პარალელი)

ავტორის პოზიცია

ტრაგიკულ-ჰეროიკული, რადიკალურად ოპტიმისტური (სიცოცხლის მიმღებლობის კუთხით). ნიცშე არ სთავაზობს არც დოგმას, არც ილუზიას. ის სთავაზობს კრიტიკულ მეთოდს (ფასეულობათა გადაფასებას) და იდეალს: გახდე თავისუფალი გონი, დადგე ჯოგზე მაღლა, შექმნა საკუთარი ფასეულობები და თქვა „დიახ” სიცოცხლეზე მთელი მისი სისასტიკითა და ტანჯვით.

ჰორიზონტალური კავშირები

ფილოსოფიური პარალელები

  • ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი) (1885) — პრედეცესორი; „სიკეთისა და ბოროტების მიღმა” არის ზარატუსტრას არგუმენტული განმარტება (პოეტური ვერსიის ფილოსოფიური ვარიანტი). ზარატუსტრა ასწავლიდა, ეს წიგნი ამტკიცებს
  • ანტიქრისტე (წიგნი) (1888) — დაფუძნებული წინამდებარე წიგნზე; ქრისტიანობის კრიტიკა აქ გამწვავდება

ლიტერატურული პარალელები

ფსიქოლოგიური პარალელები

  • ზიგმუნდ ფროიდი — ფროიდი აღიარებდა, რომ ნიცშე „უფრო შორს წავიდა საკუთარი თავის შემეცნებაში, ვიდრე ნებისმიერი ფილოსოფოსი”. სუბლიმაციის თეორია = ნიცშეს „ნების” ფსიქოლოგიური მექანიზმი
  • კარლ იუნგი — „ნიღაბი” (Persona) → პირდაპირი იუნგიანული ცნება; ნიცშეს ზეგავლენა იუნგზე ცხადია

კინემატოგრაფიული ექოები

  • კუბრიკი, „ეიზ ვაიდ შუთ” / „მექანიკური ფორთოხალი” — ალექსის მორალური ამბივალენტობა = ნიცშეს ინდივიდი სიკეთე/ბოროტების მიღმა
  • „ოსლო, 31. აგვისტო” (Joachim Trier) — თანამედროვე ნიჰილიზმი = ნიცშეს უსარგებლო „თავისუფალი გონი”

ვერტიკალური ჯაჭვი

გრაფის ხედი

უკუბმულები