კულტურული მატრიცა

ბეჭდების მბრძანებელი: ბეჭდის საძმო

5 წთ კითხვა

ბეჭდების მბრძანებელი: ბეჭდის საძმო (1954)

ავტორი: ჯ.რ.რ. ტოლკინი · 1954

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

ამბავი ერთი შეხედვით უბრალო ჰობიტზე, ფროდო ბეგინსზეა, მაგრამ სინამდვილეში უდიდეს ფილოსოფიურ და ფსიქოლოგიურ ბრძოლას გვიჩვენებს. ყველაფერი იწყება შაირში, როცა ბიძამისი ბილბო თავის უცნაურ, უჩინმაჩინის ბეჭედს ფროდოს უტოვებს. გადის წლები და ჯადოქარი განდალფი აღმოაჩენს, რომ ეს არც მეტი, არც ნაკლები — საურონის მთავარი ბეჭედია, რომელსაც სამყაროს განადგურება შეუძლია.

ფროდო იძულებულია თავის მეგობრებთან — სემთან, მერისთან და პიპინთან ერთად გაიქცეს. გზად მათ საურონის შავი მხედრები (ნაზგულები) დასდევენ. ბრიში ისინი გაიცნობენ არაგორნს — იდუმალ „მაწანწალას”, რომელიც სინამდვილეში მეფეთა მემკვიდრეა და დაეხმარება მათ რივენდელამდე — ელფების თავშესაფრამდე მიღწევაში. გზად ფროდოს მხედარი დაჭრის, რაც მისი ფსიქოლოგიური და ფიზიკური ტრავმების დასაწყისი ხდება.

რივენდელში ელრონდის საბჭო იკრიბება, სადაც წიგნის მთავარი ფილოსოფიური კითხვა ისმება: გამოვიყენოთ ბეჭედი თუ გავანადგუროთ? ბრძენები წყვეტენ, რომ ბოროტების იარაღით სიკეთის კეთება შეუძლებელია — ის ყველას ხრწნის. ფროდო ნებაყოფლობით იღებს წარმოუდგენლად მძიმე ტვირთს — წაიღოს ბეჭედი მორდორში გასანადგურებლად. იქმნება „ბეჭდის საძმო” 9 წევრისგან.

საძმო უამრავ განსაცდელს გადის: ისინი ჩადიან მორიის ბნელ მაღაროებში, სადაც გუნდის სულიერი ლიდერი, განდალფი, საშინელ დემონთან, ბალროგთან ბრძოლაში ეცემა. გადარჩენილები ლოთლორიენის ელფების ტყეს აფარებენ თავს. აქ გალადრიელი გადის ცდუნების გამოცდას — ისიც კი უარს ამბობს ბეჭედზე, რადგან ხვდება, რომ ძალაუფლება მასაც გაანადგურებდა.

ფინალი ყველაზე ფსიქოლოგიურია: საძმო მიცურავს მდინარე ანდუინზე. ბეჭედი იწყებს თავისი შხამის გამოშვებას და ადამიან ბორომირს აგიჟებს — ის ფროდოსთვის ბეჭდის წართმევას ცდილობს. ფროდო ხვდება, რომ ბეჭედი საძმოს შიგნიდან ანადგურებს. ის იღებს მტკივნეულ, მაგრამ გმირულ გადაწყვეტილებას — მარტო გაიპაროს მორდორში. თუმცა, ერთგული სემი წყალში ხტება და არ ტოვებს მას. წიგნი სრულდება საძმოს დაშლით.

ფილოსოფიური ბირთვი

ძალაუფლების გამხრწნელი ბუნება

ცენტრალური ფილოსოფიური თეზისი: აბსოლუტური ძალაუფლება ცდუნებასა და ხრწნის. ეს კი არც მხოლოდ „ბოროტებისთვის” მართებულია — ყველაზე კეთილშობილი განდალფიც კი უარს ამბობს ბეჭედზე, რადგან იცის, რომ გახდებოდა მეორე ბნელი მბრძანებელი:

„ნუ მაცდუნებ! რადგან არ მსურს, თავად დავემსგავსო ბნელ მბრძანებელს. ბეჭედი ჩემს გულამდე გზას სიბრალულით იკვალავს…” — განდალფი

გალადრიელი იგივე გამოცდას აბარებს: „მე გავიარე გამოცდა. მე დავპატარავდები და წავალ დასავლეთში და დავრჩები გალადრიელად.” — ეს არის თვითშეზღუდვის ეთიკა, რომელიც საპირისპიროა ნიცშეს „ნება ძალაუფლებისადმი”-სა.

წყალობა, როგორც კოსმოსური ეთიკური პრინციპი

ტოლკინის ყველაზე რელიგიური იდეა: ბოროტება ვერ დამარცხდება მხოლოდ ძალით — მხოლოდ წყალობით.

„სიბრალული? სწორედ სიბრალულმა შეაჩერა მისი ხელი. სიბრალულმა და წყალობამ: არ დაერტყა, როცა ამის უკიდურესი აუცილებლობა არ იყო.” — განდალფი

„ბევრი, ვინც ცოცხლობს, სიკვდილს იმსახურებს. და ზოგიერთი, ვინც კვდება, სიცოცხლეს. შეგიძლია მათ ეს დაუბრუნო?” — განდალფი

ეს ქრისტიანული ეთიკის ბირთვია ფენტეზის ფორმით: სიცოცხლის მიცემა უფლება ადამიანს არ აქვს.

ბედისწერა და თავისუფალი ნება

„ბილბოს ეწერა, რომ ეპოვა ბეჭედი და არა მისი შემქმნელის ნებით. ამ შემთხვევაში, შენც გეწერა, რომ ის გქონოდა.”

ტოლკინის კომპრომისი დეტერმინიზმსა და ნებას შორის: განგება არსებობს, მაგრამ არჩევანი რეალურია. ფროდოს თანხმობა („მე წავიღებ ბეჭედს… თუმცა გზა არ ვიცი”) არის აუცილებელი — წინასწარმეტყველება არ აღსრულდება ნების გარეშე.

პერსონაჟები, როგორც არქეტიპები

პერსონაჟიარქეტიპიფუნქცია
ფროდობრალი-მტვირთველი გმირიქრისტოლოგიური ფიგურა — უდანაშაულო, რომელიც ეწირება სხვების გადასარჩენად
განდალფიბრძენი-მეგზური (კარლ იუნგი-ს senex)ცნობიერი თვითობის მწარმოებელი ძალა, თვითგანწირვა მორიის ხიდზე
არაგორნიდამალული მეფეჩრდილი (არქეტიპი)-ს ინვერსია — „მე მახინჯად ვიყურები და კეთილად ვგრძნობ”
ბორომირიდაცემული გმირიცდუნების მსხვერპლი — კეთილი მიზნები ხრწნის
სემიერთგული თანამგზავრიმიწიერი ძალის განსახიერება, ბეჭდის შემხების ცოდვა არ ეხება
ბეჭედიჩრდილი (არქეტიპი)გაცნობიერებული ბოროტება, რომელიც მპყრობელის უფრო ბნელ ნაწილებს აჩენს

სიმბოლიკა

სიმბოლომნიშვნელობაციტატა
მთავარი ბეჭედიაბსოლუტური ძალაუფლება, ცდუნება„ერთი ბეჭედი ყველას სამართავად…“
ზღვა/დასავლეთიმარადისობა, ხსნა, ელფების ეპოქის დასასრული„ისინი მიცურავენ, მიცურავენ… დასავლეთში და გვტოვებენ ჩვენ”
გალადრიელის ფიალაიმედი სიბნელეში„დაე, იყოს ეს შენთვის სინათლე ბნელ ადგილებში, როცა ყველა სხვა სინათლე ჩაქრება”
მორიის მაღაროქვედასამყარო, ჯოჯოხეთი (კატაბაზისი)„ჩვენ ვერ გამოვალთ. მათ დაიკავეს ხიდი…“

ფილოსოფიური დებატი

ელრონდის საბჭო — წიგნის ცენტრალური ფილოსოფიური სცენა. საკითხი: უნდა გამოვიყენოთ თუ არა მტრის იარაღი მის დასამარცხებლად?

  • ბორომირი (უტილიტარისტი): „ეს საჩუქარია… საჩუქარი მორდორის მტრებისთვის. სიგიჟეა, არ გამოვიყენოთ ის… ჭეშმარიტი გულის ადამიანები არ გაირყვნებიან.”
  • განდალფი/ელრონდი/გალადრიელი (დეონტოლოგია): ბეჭდის ბუნება თავისთავად ბოროტია. ვინც გამოიყენებს, თავად გახდება ახალი ბნელი მბრძანებელი.

იმარჯვებს ბრძენთა პოზიცია: ერთადერთი გზა განადგურებაა, რადგან „ბოროტების დასაწყისში არაფერია ბოროტი”, მაგრამ ბეჭედი გულს ხრწნის. ეს არის ტოლკინის პასუხი მაკიაველს (მთავარი (წიგნი)): მიზანი არ ამართლებს საშუალებას.

ჰორიზონტალური კავშირები

ლიტერატურული პარალელები

  • ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — დიდი ინკვიზიტორის მიმართვა ქრისტეს: „ჩვენ ავიღეთ საურონის [ძალაუფლების] საჩუქარი”. ბორომირის ცდუნება = დიდი ინკვიზიტორის ლოგიკა ინდივიდის დონეზე
  • ფრანც კაფკა — ფროდოს ტვირთი = გაუცხოება-ს პოზიტიური ვერსია: ტვირთი მიღებულია, გრეგორ ზამზაზე განსხვავებით
  • ჰომეროსი, ოდისეა — საძმოს მოგზაურობა = ეპიკური ნოსტოსი; მხოლოდ მეფის (არაგორნის) დაბრუნება სრულდება, გმირის (ფროდოს) — არა

ფილოსოფიური პარალელები

ფსიქოლოგიური პარალელები

  • კარლ იუნგი — ბეჭედი = კოლექტიური ჩრდილი (არქეტიპი). საძმოს თითოეული წევრი ბეჭდის სხვადასხვა რეაქციას წარმოადგენს. განდალფის წინააღმდეგობა = ინდივიდუაცია
  • ზიგმუნდ ფროიდი — ბეჭედი = ID-ის განსახიერება, „იდი ცუდად შეფუთული” (Mortal Kombat-ისებური მეტაფორა)

კინემატოგრაფიული ექოები

  • „აპოკალიფსი დღეს” (კოპოლა) — კურცის მოგზაურობა = ფროდოს ინვერსია: ცდუნებას დანებდი, ზღვარი გადადი
  • „ოსკარი შინდლერის სია” — შინდლერის გადაცვლა ოქროს დოლარებში = ბეჭდის უარყოფის ვარიაცია

ვერტიკალური ჯაჭვი

გრაფის ხედი

უკუბმულები