ილიადა

ილიადა (~VIII საუკუნე ძვ.წ.)

ავტორი: ჰომეროსი · ~750

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

ტროას ომის მეათე წელია. ბერძენთა (აქაველთა) მთავარსარდალი აგამემნონი წაართმევს საუკეთესო მეომარს, აქილევსს, მისი ტყვე ქალს, ბრისეისს. აქილევსი, შელახული სიამაყით, უარს ამბობს ბრძოლაზე და კარავში იკეტება. ამით ბერძნების არმია საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდება.

აქილევსის გარეშე ტროელები, ჰექტორის მეთაურობით, ბერძნებს უკან ახევინებენ, გემებამდე მიიყვანენ და ცეცხლსაც უკიდებენ. პარალელურად, ოლიმპოს ღმერთები ჩაერევიან ომში — ზოგი ერთ მხარეს, ზოგი მეორეს.

როცა სიტუაცია კრიტიკული ხდება, აქილევსის უახლოესი მეგობარი პატროკლე ითხოვს მის აბჯარს, რათა ტროელებს მოატყუოს. პატროკლე სასწაულებს ახდენს, მაგრამ ბრძოლის ჟინში ზედმეტად წინ მიიწევს — აპოლონი იარაღს ახდის და ჰექტორი კლავს მას.

პატროკლეს სიკვდილით გაგიჟებული აქილევსი ომში ბრუნდება. ის შურისმაძიებელ მანქანად იქცევა, კლავს ჰექტორს და გვამს ეტლზე გამობმულს ტროას კედლების ირგვლივ ათრევს. მაგრამ ეპოსი ტრიუმფით არ მთავრდება — ღამით მოხუცი პრიამოსი, ჰექტორის მამა, მარტო მიდის მტრის ბანაკში და შვილის მკვლელს ეხვეწება გვამის დაბრუნებას. აქილევსი და პრიამოსი ერთად ტირიან. ილიადა მთავრდება ჰექტორის ღირსეული დაკრძალვით.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

ილიადა არა ომის, არამედ აქილევსის რისხვის ამბავია — „რისხვას, ღმერთქალო, უგალობე აქილევსისა, აქაველთ თავს რომ დაატეხა ვნება ულევი!” ეს პირველი სტრიქონი განსაზღვრავს მთელ ეპოსს.

ფილოსოფიურად, ილიადა სვამს კითხვას: რა ფასი აქვს ინდივიდუალურ ღირსებას, როცა ის მთელ საზოგადოებას ეწირება? აქილევსის პრინციპულობა, რომელიც თავისთავად სამართლიანია, პატროკლეს სიცოცხლეს იწირავს.

ბედისწერა — ეპოსის მეორე ფუნდამენტი. ზევსის ოქროს სასწორი წყვეტს ბრძოლების ბედს, და თავად ზევსიც კი ვერ ცვლის განგებას. „ვა-ვაი! ვხედავ, რომ სარპედონს, გმირს უძვირფასესს, პატროკლეს ხელით უწერია დღეს დამარცხება!” — ზევსი ვერ არჩენს საკუთარ შვილს.

დიდება (Kleos) vs. სიცოცხლე — გმირული ეთიკის თანახმად, ხანმოკლე სახელოვანი სიცოცხლე სჯობს ხანგრძლივ, უსახელო არსებობას. ეს არჩევანი მთავარ ეგზისტენციალურ დილემას ქმნის.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	მახასიათებელი
აქილევსი	მეომარი / ჩრდილი (არქეტიპი)	უკომპრომისო ინდივიდუალიზმი, დამანგრეველი რისხვა → კათარსისი
ჰექტორი	მცველი / პატრიოტი	მოვალეობის გრძნობა, რომელიც სიკვდილამდე მიჰყავს
აგამემნონი	ტირანი / ძალაუფლების არქეტიპი	ჰუბრისი — ამპარტავნება, რომელიც კატასტროფას იწვევს
პრიამოსი	მოხუცი ბრძენი / მამა	უსაზღვრო მწუხარება → ღირსება
პატროკლე	მსხვერპლი / ალტერ ეგო	აქილევსის ჩრდილი, რომლის სიკვდილიც აქილევსს „აღვიძებს”

აქილევსისა და პრიამოსის შეხვედრა — ეპოსის ემოციური პიკი: „მოვესწარ, ქვეყნად არავის რომ არ მოსწრებია — ჩემი შვილების მკვლელს ვუკოცნი საზარელ ხელებს…” ეს მომენტი ტრანსცენდირებს ომის ლოგიკას — მტრები ადამიანურ ტკივილში შერიგდებიან.

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
აქილევსის ფარი	მთელი სამყარო — ომი და მშვიდობა, სიცოცხლე და სიკვდილი	„ჯერ გამოჭედა მტკიცე ფარი, უზარმაზარი… აქ იყო მიწაც, ზღვაც და ზეცაც უკიდეგანო”
ზევსის ოქროს სასწორი	ბედისწერის გარდაუვალობა	„ოქროს სასწორზე მამამ დადო ორი წილხვედრი… დაბლა დაეშვა… აქაველთა საბედისწეროდ”
ხის ფოთლების მეტაფორა	ადამიანის წარმავლობა	„რაც არის მოდგმა ხის ფოთოლთა, იგია კაცთა: ქარი მიწაზე მიახვეტავს, კვლავ აყვავდება მუხა…“

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფილოსოფია: აქილევსის არჩევანი (დიდება vs. სიცოცხლე) წინ უსწრებს ეგზისტენციალიზმი-ს არჩევანის თემას; ბედისწერის თემა ეხმიანება თეოდიცეა-ს
• ფსიქოლოგია: აქილევსის რისხვა არის ჩრდილი (არქეტიპი)-ს არქაული, სრულიად ხელშეუვალი გამოვლინება
• კინო: ილიადას ვიზუალური ძალა ჩანს კოპოლას „აპოკალიფსი ახლა”-ში (ომის აბსურდი), პეკინპას „ველური ბანდა”-ში (ძალადობის ესთეტიკა)
• რელიგია: ღმერთების ჩარევა ადამიანთა საქმეებში და ბედისწერის გარდაუვალობა — არქაული თეოდიცეა

ვერტიკალური ჯაჭვი

ბერძნული ზეპირსიტყვიერი ტრადიცია
        ↓
    ილიადა (~VIII ს. ძვ.წ.) — რისხვა, ღირსება, ბედისწერა
        ↓
    ბერძნული ტრაგედია (ესქილე, სოფოკლე) — ჰუბრისი და კათარსისი
        ↓
    [[დანტე ალიგიერი]] — [[ღვთაებრივი კომედია (წიგნი)]] — ჯოჯოხეთში გმირთა განსჯა
        ↓
    [[ფიოდორ დოსტოევსკი]] — რასკოლნიკოვის ჰუბრისი და [[ტანჯვა და გამოსყიდვა]]