კავკასიაში განცდილი და ნაოცნებარი (1903)
ავტორი: კნუტ ჰამსუნი · 1903
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
წარმოიდგინე: ცნობილი ნორვეგიელი მწერალი, კნუტ ჰამსუნი, თავის მეუღლესთან ერთად სამოგზაუროდ გადის, მაგრამ ეს არ არის ჩვეულებრივი ტურისტული ვოიაჟი — ეს შინაგანი, ფსიქოლოგიური ტრანსფორმაციის გზაა. ისინი ტოვებენ ცივ პეტერბურგს, გადაკვეთენ მოსკოვს და რუსეთის უკიდეგანო სტეპებს, რათა საქართველოს სამხედრო გზით კავკასიაში შემოვიდნენ.
ვლადიკავკაზში ქირაობენ ჯიუტ, მაგრამ კოლორიტულ მეეტლეს, კარნეი გრეგორევიჩს, რომელიც თავისი ცხენებით, ძალიან ნელი ტემპით მოათრევს მათ საქართველოსკენ. გზად ჰამსუნი პირისპირ რჩება კავკასიონის მთებთან და ყაზბეგის მყინვარის დანახვაზე პირდაპირ ღმერთის სიახლოვეს გრძნობს თავს — ეს მისი პირველი ეგზისტენციალური შოკია.
რომანტიკას თან სდევს პარანოია: მატარებლიდან მოყოლებული მათ უთვალთვალებს რუსი ოფიცერი. შუა მთებში ეს ტიპი ჰამსუნს გამოეცხადება და ეუბნება, რომ უნდა დააპატიმროს. იწყება ნერვების ომი და ფსიქოლოგიური შანტაჟი — ოფიცერს აშკარად ქრთამი უნდა. ჰამსუნი პანიკაშია, ციმბირის ციხე ელანდება, მაგრამ ანანურში ხდება წარმოუდგენელი და კომიკური რამ: თავად ამ გამომძალველ ოფიცერს აპატიმრებენ სხვა ჟანდარმები პირდაპირ ჰამსუნის თვალწინ — ბედისწერის თავად ნახერხი.
შიშისგან გათავისუფლებული ჰამსუნი აგრძელებს მოგზაურობას. ის თბილისის აზიურ უბნებში იკარგება, მოხიბლულია სპარსების, თათრებისა და სომხების ფატალისტური სიმშვიდით. სასტუმროში ჩაკეტილი წერს ბრწყინვალე ფილოსოფიურ ესეს ტოლსტოისა და დოსტოევსკიზე — სადაც გმობს ტოლსტოის მორალიზატორობას და ეთაყვანება დოსტოევსკის ფსიქოლოგიურ სიღრმეს. მერე მიდიან ბაქოში, სადაც „შავი ქალაქის“ ინდუსტრიალიზაცია, ნავთობის სუნი და ამერიკანიზაცია გულს ურევს. ჰამსუნისთვის გაცილებით ძვირფასია მიტოვებული ცეცხლთაყვანისმცემელთა ტაძარი, ვიდრე ნობელის ფაბრიკები.
ბოლოს ბათუმში ჩადიან. ჰამსუნი კავკასიური ციებ-ცხელებით არის დაავადებული, სიცხე აწვალებს, მაგრამ გული სავსე აქვს. ის ხვდება, რომ დასავლური შფოთვა სისულელეა აღმოსავლურ მარადიულობასთან შედარებით. სვამს მტკვრის წყალს და წიგნს ასრულებს დეკლარაციით: „მე უკვე მტკვარდალეული მქვია“ — ადამიანი, რომელიც სამუდამოდ მიეჯაჭვა კავკასიას.
ფილოსოფიური ბირთვი
„კავკასიაში განცდილი და ნაოცნებარი“ ერთდროულად არის მოგზაურობის ქრონიკა, ლიტერატურული ესე და ანტი-პროგრესული მანიფესტო. ჰამსუნი ამ წიგნით ჰქმნის საკუთარი ცხოვრების უმთავრეს ფილოსოფიურ დაპირისპირებას, რომელიც მის მთელ შემოქმედებას გასდევს: დასავლური რაციონალიზმი vs აღმოსავლური ფატალიზმი, ინდუსტრია vs ბუნება, მორალიზატორი ხელოვანი vs ინსტინქტური შემოქმედი.
ცენტრალური თეზისი:
„ფატალიზმი აღმოსავლეთის ქვეყნებში იშვა, ეს ძველისძველი, დროში გამოცდილი ფილოსოფიაა მარტივი და სრულყოფილი სისტემით.“
დასავლეთი ჰამსუნისთვის არის შფოთვის, კომფორტის და სიკვდილის შიშის ცივილიზაცია. აღმოსავლეთი — სიმშვიდის, აწმყოს და ბედისწერის მიღების ცივილიზაცია. „უძველესი წარმოშობის ხალხები, დიდი ხანია, გამოვიდნენ ლაპარაკისა და ლაყბობის მდგომარეობიდან, ისინი დადუმებულან და მხოლოდ იღიმებიან.“
ეს არ არის მხოლოდ ორიენტალისტური ფანტაზია. ჰამსუნი იცავს მოდერნისტულ ანტი-მოდერნიზმს: ცივილიზაციის პროგრესის კრიტიკას თავად ცივილიზაციის შიგნიდან. ბაქოს ნავთობის კოშკურები მისთვის არის „ამერიკანიზაციის მახინჯი სახე“, რომელიც წმინდა ცეცხლს — ზოროასტრულ ცეცხლთაყვანისმცემელთა ტაძარს — უპირისპირდება.
მთავარი ფილოსოფიური ესე წიგნში არის ლიტერატურული კრიტიკა: ჰამსუნი ბრუნდება თავის 1890-იანი წლების მანიფესტს „სულის არაცნობიერი ცხოვრება“ და კვლავ აცხადებს ომს ტოლსტოის და იბსენის მორალიზმს.
„მთელი ჩემი არსებით ვეწინააღმდეგები დიდი მწერლების ამპარტავნულ მცდელობებს, საკუთარი ფილოსოფია, საკუთარი სააზროვნო სისტემა შექმნან.“
ეს არის ნიცშეანური პოზიცია — მაგრამ არა ნიცშეს ენაზე, არამედ სკანდინავიური ინსტინქტივიზმის ენაზე: ხელოვანი არ უნდა „ასწავლიდეს“, მან უნდა ეგრძნოს და დაწეროს.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
მთხრობელი (ჰამსუნი) — ანტი-ტურისტი და ანტი-ინტელექტუალი
მთხრობელი იწყებს წიგნს როგორც ჭირვეული, ირონიული ევროპელი, რომლისთვისაც რუსული ბიუროკრატია და აღმოსავლური სინელე გამაღიზიანებელია. ეს არის საკუთარი თავის ირონიული დოკუმენტი — ჰამსუნი აშკარად ნახა, რომ ის თავიდან იქცევა ისე, როგორც სძულს: ბურჟუა ტურისტი.
„სულ ვცდილობ კაცი, იმოგზაურო როგორც უბრალო ბიურგერმა, მაგრამ არ გამოდის!“
ის იყო ახალგაზრდობაში მშრომელი ამერიკაში, ცდილობდა თავი დაეღწია „ბურჟუაზიული ევროპის“ სქემებიდან — და წიგნში აღიარებს, რომ წარუმატებლად. მაგრამ მთები მას ცვლიან: ყაზბეგის მყინვარი აკრავს მის ცნობიერებას, იწყება ფილოსოფიური აღმოჩენების პერიოდი. ფინალში მას უკვე ახალი სახელი აქვს: „მტკვარდალეული“. ეს არის მოდერნისტული მოქცევის აქტი — საკუთარი თავის გადალახვა სივრცეში.
კარნეი გრეგორევიჩი — ბუნების კაცი, ფატალისტი
კარნეი არის უბრალო, ჯიუტი მშრომელის არქეტიპი. ის არ ვითარდება, არ შეიცვლება — და სწორედ ამიტომ ის ჰამსუნისთვის „ნამდვილი ადამიანია“. მისთვის ცხენების სიკვდილი უფრო მტანჯველია, ვიდრე რუსი ოფიცრის საფრთხე. მისი რიტმი არ ემორჩილება ევროპულ დროს. ის ბუნებრივი კაცი (რუსოს „ველური“) არ არის, არამედ არა-თანამედროვე კაცია — ადამიანი, რომელიც ცივილიზაციამდე ცხოვრობს და შემდეგაც.
რუსი-ებრაელი ოფიცერი — სისტემის ფიგურა
ოფიცერი არის რუსული პოლიციური სახელმწიფოს კარიკატურა: კორუფცია, ფსიქოლოგიური ტერორი, ბიუროკრატიული ძალადობა. მაგრამ ფინალში იგი თავად ხდება მსხვერპლი: „თქვენ ჩემი პატიმარი ხართ“ — ეს კაფკასეული პარადოქსი (ფრანც კაფკა) აჩვენებს, რომ ძალადობრივი სისტემა საკუთარ აგენტებსაც ჭამს.
ინგლისელი ტურისტი — ცივილიზაციური ქედმაღლობის სახე
წიგნში მოკლედ გამოჩნდება ინგლისელი, რომელიც თავისი ზვიადობით და ჩრდილოეთის სუპერიორობის შეგრძნებით ჰამსუნისთვის ცივილიზაციის ცივი, მკვდარი სახეა.
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | ციტატა |
|---|---|---|
| ყაზბეგის მყინვარი | ტრანსცენდენტული ღვთაება; ბუნების აბსოლუტური უპირატესობა | „მყინვარი თითქოს თავზე ადგას დანარჩენ მთებს; ზემოდან დაგვყურებს, როგორც უცხო სამყაროდან გადმოსული იდუმალი არსება…“ |
| საათი | დასავლური დროის შფოთვის სისულელე აღმოსავლეთში | „აქ ადამიანებს იმდენი დრო აქვთ, რომ ერთი ან ორი საათი მათთვის არაფერს ნიშნავს.“ |
| ბაქოს ნავთობი, „შავი ქალაქი“ | ინდუსტრიალიზაცია, ამერიკანიზაცია, წმინდა ცეცხლის პროფანაცია | „ყველაფერი, რაც ამერიკულია… შიშს აღვივებს.“ |
| მტკვრის წყალი | სულიერი მონათვლა, კავკასიასთან სამუდამო კავშირი | „ვისაც ერთხელ მაინც დაულევია მტკვრის წყალი, მას მერე თურმე სულ კავკასიისკენ მიუწევს გული…“ |
| ცეცხლთაყვანისმცემელთა ტაძარი | პირველადი რელიგია ინდუსტრიული ათეიზმის წინააღმდეგ | — |
ფილოსოფიური დებატი
წიგნი მოიცავს ფარულ დიალოგს სამ ფიგურასთან:
- ლევ ტოლსტოი — ჰამსუნი გმობს მის მორალიზატორობას. „ცალ ფეხზე დგომა პოზაა, ძალდატანების გარეშე ორ ფეხზე დგომა კი — ბუნებრივი მდგომარეობა.“ ტოლსტოი, ჰამსუნის აზრით, „ბუნებრივი მდგომარეობა პოზად აქცია“.
- ფიოდორ დოსტოევსკი — ჰამსუნი მას ადიდებს როგორც ფსიქოლოგიური უფსკრულის მეცნიერს.
- ცივილიზაცია (ინგლისელი ტურისტი, რუსი ოფიცერი, ნობელის ფაბრიკები) — მარცხდება ყველგან: ინგლისელი სასაცილოა, ოფიცერი პატიმრდება, ფაბრიკები საზიზღარია.
ჰამსუნისთვის ამარჯვებს არა იდეა, არამედ ბუნება: მთები, წყალი, აღმოსავლური სიმშვიდე.
ჰორიზონტალური კავშირები
ლიტერატურა
- ლევ ტოლსტოი — „კაზაკები“, „ჰაჯი მურათი“ — ტოლსტოის კავკასიური ციკლი ჰამსუნის პირდაპირი საპირისპიროა: ტოლსტოი ეძებს მორალურ სიმარტივეს, ჰამსუნი — ფატალურ სიმშვიდეს.
- ალექსანდრე პუშკინი / მიხეილ ლერმონტოვი — რუსული რომანტიკული კავკასიოლოგია (Кавказский пленник, „ჩვენი დროის გმირი“). ჰამსუნი ამ ტრადიციას გარედან უყურებს.
- ფრანც კაფკა — რუსი ოფიცრის ფიგურა („თქვენ ჩემი პატიმარი ხართ“) სრული კაფკასეული პარადოქსია — ეპიზოდი, რომელიც პირდაპირ „პროცესში“ შეიძლებოდა დაწერილიყო.
- კარლ მაი — მისი აღმოსავლური რომანები ფორმალურად მსგავსია, მაგრამ ფილოსოფიურად სუფთა ფანტაზიაა; ჰამსუნი ფილოსოფიურ ტრაქტატს წერს.
- ავტორის საკუთარი წიგნები: „შიმშილი“ (1890), „საიდუმლოებანი“ (1892), „პანი“ (1894) — ბუნების მისტიციზმის თემა ერთიანია.
ფილოსოფია
- ფრიდრიხ ნიცშე — „ზარატუსტრას“ (ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი)) მთიელი ფილოსოფოსი არის ჰამსუნის მოგზაურის ფარული ძმა. ორივე ეძებს სიმართლეს მთებში, არა ქალაქში.
- ჟან-ჟაკ რუსო — „ბუნების კაცის“ მითი. ჰამსუნი რუსოსაც უპირისპირდება: მისი „ველური“ არ არის იდეალიზირებული, არამედ კონკრეტული, ცუდ-კარგი ხალხია.
- ორიენტალიზმი (ედვარდ საიდის კრიტიკა) — ჰამსუნი გარკვეული აზრით ორიენტალისტია, მაგრამ მისი ორიენტალიზმი ნეგატივია: აღმოსავლეთი იდეალია, დასავლეთი — დაცემა. ეს ცოცხალი კვლევის ობიექტია.
- ანარქო-ტრადიციონალიზმი — გარკვეული აზრით ჰამსუნი მკითხველია ოსვალდ შპენგლერის („დასავლეთის მარცხი“, 1918) წინასწარმეტყველი.
ფსიქოლოგია
- კარლ იუნგი — ჰამსუნი ინსტინქტურად გრძნობს, რომ „ცივილიზაცია“ თრგუნავს ჩრდილის ცხოველურ ძალას. კავკასია მისთვის კოლექტიური არაცნობიერის სიმბოლოა.
- ფსიქოლოგიური რეგრესია — მოგზაური „ბავშვდება“ (ან „პრიმიტივდება“), ცივილიზაციის ფენიდან ცილდება.
კინემატოგრაფია
- სერგეი ფარაჯანოვი — „ბროწეულის ფერი“ (1969), „მივიწყებული წინაპრების ჩრდილები“ (1965) — კავკასიური/ევრაზიული კულტურების ფერწერული აღქმა.
- ვერნერ ჰერცოგი — „ფიცკარალდო“, „Aguirre“ — ცივილიზაციიდან „უცხო“ გეოგრაფიაში გადასული ევროპელი.
- სტალკერი ტარკოვსკის — ზონა როგორც სივრცე სადაც დასავლური ლოგიკა ქრება (მაგრამ ხდება რაიმე სხვა).
- ქართული კინო — ოთარ იოსელიანი, თენგიზ აბულაძე — ჰამსუნის ვიზიონისტური თბილისი ამ რეჟისორებთან ესთეტიკურ მომავალს პოულობს.
რელიგია
- ზოროასტრიზმი — ცეცხლთაყვანისმცემლები (გებრი) ბაქოში — წმინდა, დაკარგული რელიგია, რომელსაც ინდუსტრია ანადგურებს.
- აღმოსავლური ქრისტიანობა — ქართული, სომხური სიძველე.
- ისლამი — თათრების, სპარსების „ფატალისტური სიმშვიდე“ — ჰამსუნი მას გარედან ხედავს, მაგრამ აფასებს.
- წარმართობა — „ნუთუ მათში წარმართების სულმა გაიღვიძა?“ — ცხენის გატყავების სცენა როგორც წინარე-ქრისტიანული რიტუალი.
ვერტიკალური ჯაჭვი
წინამორბედები:
- გოეთე, „იტალიური მოგზაურობა“ (1816–17) — ხელოვანი გზაზე როგორც სულიერი ტრანსფორმაცია.
- ბაირონი, „ჩაილდ ჰაროლდი“ — რომანტიკული მოხეტიალე.
- ალექსანდრე პუშკინი, „მოგზაურობა არზრუმში“ — რუსული კავკასიოლოგიის საწყისი.
- ლევ ტოლსტოი, „კაზაკები“ (1863), „ჰაჯი მურათი“ (1912) — თუმცა „ჰაჯი მურათი“ ქრონოლოგიურად ჰამსუნის შემდეგ.
მემკვიდრეები:
- D. H. Lawrence — „ზღვა და სარდინია“, „ეტრუსკების ადგილები“ — ცივილიზაციის კრიტიკა სამხრეთის ინსტინქტურობით.
- ბრუს ჩატვინი — „Songlines“, „პატაგონიაში“ — მოგზაურობის ანთროპოლოგიური ესეიზმი.
- ვ. გ. ზებალდი — „საქურნუ“ — მოგზაურობა როგორც ტრავმის რუკა.
- რიჩარდ კაპუშჩინსკი — „იმპერია“, „შაჰი“ — ევროპელი აღმოსავლეთში.
- ქართული ლიტერატურა — რაინდ ერისთავი, ოთარ ჭილაძე — ჰამსუნი ამ ტრადიციის გარე სარკეა.