ალექსანდრე პუშკინი (1799-1837)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
დაიბადა მოსკოვში არისტოკრატულ ოჯახში; დედის მხრიდან ეთიოპიური წარმოშობის (გენერალ აბრამ განიბალის შთამომავალი). განათლება მიიღო ცარსკოე სელოს ლიცეუმში, რომელიც გახდა რუსული ინტელექტუალიზმის ერთ-ერთი მთავარი აკვანი. პოლიტიკური ლექსების გამო გადასახლებული ჯერ სამხრეთით, შემდეგ — მიხაილოვსკოეში. გარდაიცვალა 37 წლის ასაკში დუელში დანტესთან — დუელი, რომელიც სიმბოლურად დღემდე აღიქმება როგორც რუსული რომანტიზმის ფასი.
ისტორიული მნიშვნელობით პუშკინი არის რუსული ლიტერატურისთვის ის, რაც დანტე — იტალიურისთვის ან შექსპირი — ინგლისურისთვის: ენის შემქმნელი, არც მეტი არც ნაკლები. მის გარეშე ფიოდორ დოსტოევსკი, ლევ ტოლსტოი, ანტონ ჩეხოვი — წარმოუდგენელია.
ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი
პუშკინის სიდიადე მის უნარშია, რომ შეუთავსოს ფრანგული ნათელი კლასიციზმი, ინგლისური რომანტიზმი (ბაირონი) და რუსული ხალხური ფესვი ერთ ჰარმონიულ ხმაში. იგი არის რუსული ლიტერატურის “ბიგ-ბენგი” — სრულიად ჩამოყალიბებული სტილით, რომელიც წინამორბედის გარეშე გაჩნდა.
ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით, პუშკინი პირველი რუსი მწერალია, რომელიც გმირს ხედავს როგორც წინააღმდეგობრივ ცნობიერებას — ონეგინი არც კარგია, არც ცუდი, არც გმირი, არც ბოროტმოქმედი. იგი არის “ზედმეტი ადამიანი” (лишний человек) — ტიპი, რომელიც შემდეგ გადადის ტოლსტოიში (პიერ ბეზუხოვი), დოსტოევსკიში (სტავროგინი), ჩეხოვში (ივანოვი). ეს არის რუსული გაუცხოების არქეტიპული ფიგურა.
“პიკის ქალბატონი” კი წინასწარმეტყველებს დოსტოევსკის “მოთამაშეს” — ბედის, აზარტისა და მონომანიის თემას. ჰერმანის გადარევა მისდევს ფაუსტური გარიგების ფსიქოლოგიურ მექანიზმს.
საკვანძო ნაშრომები
- “ევგენი ონეგინი” (1825-1832) — ლექსად დაწერილი რომანი, რომელიც პროტოტიპია მთელი რუსული რომანისა. ტატიანას წერილი — რუსული ლიტერატურის “ოქროს მომენტი”.
- “პიკის ქალბატონი” (1834) — აზარტი, სიხარბე, შეშლილობა; გერმანის ფიგურა — დოსტოევსკისეული ანტიგმირის წინამორბედი.
- “ბორის გოდუნოვი” (1825) — შექსპირის გავლენით დაწერილი ისტორიული ტრაგედია; ხელისუფლების, დანაშაულისა და ხალხური სამართლის შესახებ.
- “კაპიტნის ქალიშვილი” (1836) — პუგაჩოვის აჯანყების ფონზე ისტორიული რომანი; პატივის თემა.
- “ბელკინის თქმულებები” (1830) — მცირე ფორმის ოსტატობა, რომელმაც გზა გაუხსნა გოგოლის “მკვდარ სულებს” და მთელ რუსულ მოთხრობას.
- “სპილენძის მხედარი” (1833) — პატარა ადამიანი იმპერიის გრანდიოზულობის წინაშე — თემა, რომელსაც გოგოლი და დოსტოევსკი მთელი ცხოვრება ავითარებდნენ.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: პუშკინიდან გამოდის რუსული რომანის სამი ხაზი: სატირული (გოგოლი), ფსიქოლოგიური (დოსტოევსკი), ეპიკური (ტოლსტოი). ბაირონის გავლენა მისთვის იყო კარი ევროპული რომანტიზმისკენ.
- ფილოსოფია: “ზედმეტი ადამიანის” კონცეფცია წინასწარმეტყველებს ეგზისტენციალისტურ გაუცხოებას — ონეგინი არ მონაწილეობს საკუთარ ცხოვრებაში.
- მუსიკა: ჩაიკოვსკის “ევგენი ონეგინი” და “პიკის ქალბატონი”, მუსორგსკის “ბორის გოდუნოვი” — რუსული ოპერის სამი მთავარი ქმნილება პუშკინიდან გამომდინარეობს.
- მითოლოგია: “სპილენძის მხედარი” — ფაუსტური მითი ხელისუფლების ფასის შესახებ.
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედი: ჯორჯ ბაირონი (რომანტიკული გმირი), უილიამ შექსპირი (ისტორიული ტრაგედია), ვოლტერი (ფრანგული მსუბუქი ირონია), რაცინი (კლასიციზმი).
- თანამედროვე: მიხეილ ლერმონტოვი (პირდაპირი მემკვიდრე), ნიკოლაი კარამზინი.
- მემკვიდრე: ნიკოლოზ გოგოლი (“ღარიბი ხალხი”, “შინელი” — გოგოლი თვითონ ამბობდა “ჩვენ ყველანი პუშკინის შინელიდან გამოვედით”), ფიოდორ დოსტოევსკი (“მოთამაშე” = “პიკის ქალბატონის” შვილი), ლევ ტოლსტოი, ანტონ ჩეხოვი, მიხეილ ბულგაკოვი.
- ფესვი: პუშკინი არის ის წერტილი, საიდანაც იწყება მთელი მე-19 და მე-20 საუკუნის რუსული ლიტერატურა. მისგან გადის ხაზი დოსტოევსკიდან კაფკამდე, საიდანაც — აბსურდის ფილოსოფიამდე.