კაზაკები

კაზაკები (1863)

ავტორი: ლევ ტოლსტოი · 1863

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

ახალგაზრდა, მდიდარი და ცხოვრებით იმედგაცრუებული მოსკოველი არისტოკრატი დიმიტრი ოლენინი მობეზრდა ქალაქის ყალბი წესები, ვალები, ფუქსავატური ურთიერთობები. გადაწყვეტს ახალი ცხოვრება დაიწყოს კავკასიაში. მიემგზავრება იუნკრად და ბინავდება თერგის ნაპირზე მდებარე კაზაკურ სტანიცაში.

აქ სრულიად განსხვავებულ სამყაროს აღმოაჩენს. ეცნობა ბუნების პირმშოს — მოხუც მონადირე ძია ეროშკას, რომელიც ასწავლის, რომ ცხოვრებაში მთავარი სიამოვნებაა და ცოდვა არ არსებობს. ეცნობა ახალგაზრდა, მამაც კაზაკ ლუკაშკას, რომელიც ნამდვილი მეომარია და მორალური დილემები ადამიანის მოკვლაზე არ აწუხებს. ყველაზე მთავარი: ოლენინს უყვარდება მისი მასპინძლის ქალიშვილი — ულამაზესი, ამაყი და თავისუფალი მარიანა.

ოლენინი იმდენად იხიბლება ამ ხალხით, რომ უნდა მათნაირი გახდეს. ტყეში ხეტიალისას ფილოსოფიურ აღმოჩენას აკეთებს: ჰგონია, რომ ბედნიერება საკუთარი ეგოს უარყოფა და სხვებისთვის თავგანწირვაა. ამის დასამტკიცებლად თავის ძვირფას ცხენს საჩუქრად აძლევს ლუკაშკას — მარიანას საქმროს. თუმცა დროთა განმავლობაში ხვდება, რომ ვერ ატყუებს საკუთარ თავს: მისი სიყვარული მარიანას მიმართ იმდენად ძლიერია, რომ მზადაა უარყოს წარსული, გახდეს კაზაკი და ცოლად შეირთოს.

რეალობა ულმობელია. ერთ დილას კაზაკები ჩაჩენ აბრაგებს უპირისპირდებიან. სასტიკ ბრძოლაში ლუკაშკას სასიკვდილოდ ჭრიან. როცა შეძრწუნებული ოლენინი მარიანასთან მიდის ნუგეშის საძიებლად, ქალიშვილი მას სიძულვილით იშორებს: „წადი-მეთქი, საზიზღარო!” ოლენინი ფსიქოლოგიურად ნადგურდება. ის აცნობიერებს ტრაგიკულ შეცდომას: არასდროს შეეძლო გამხდარიყო ამ ბუნებრივი სამყაროს ნაწილი. ის ყოველთვის უცხო სხეული იყო. ოლენინი ტოვებს სტანიცას სრულიად გარიყული, ხოლო მისი წასვლის წამსვე, ეროშკა და მარიანა უკვე ყოველდღიურ საქმეებზე საუბრობენ და მას ზედ აღარც უყურებენ.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

ეს არის ტოლსტოის ყველაზე რუსოიანური ნაწარმოები — და ამავე დროს რუსოს ყველაზე მკაცრი კრიტიკა. ტოლსტოი ჯერ აყალიბებს „ბუნებრივი ადამიანის” იდეას ეროშკას, ლუკაშკასა და მარიანას სახით, შემდეგ კი გვიჩვენებს, რომ ცივილიზებული ადამიანი ვერასდროს გახდება მისი ნაწილი.

ოლენინის სამი ილუზია და მათი ნგრევა:

1. „ბედნიერება სხვებისთვის ცხოვრებაშია” (ალტრუისტული ილუზია) → იმსხვრევა, როცა მარიანა უარყოფს: „თავგანწირვა სისულელეა, უაზრობაა. ეს მხოლოდ სიამაყეა, დამსახურებული უბედურების თავშესაფარია”
2. „შემიძლია გავხდე კაზაკი” (ბუნებრივი ინტეგრაციის ილუზია) → იმსხვრევა, როცა მარიანა ამბობს: „ვერასოდეს ვერაფერს ეღირსები ჩემგან”
3. „ბუნება მიპასუხებს ჩემს სულიერ ძიებას” (რომანტიკული ილუზია) → იმსხვრევა ტყეში, კოღოების ღრუბელში, სადაც ოლენინი აცნობიერებს, რომ თვითონ მხოლოდ ერთი კოღოა მილიონებს შორის

ეროშკას პანთეიზმი — „ყველაფერი ღმერთმა შექმნა ადამიანის გასახარად. არაფერი არაა ცოდვა” — ქრისტიანული მორალის საწინააღმდეგოა. ეს ნიცშესეული „ცოდვის მიღმა” ფილოსოფიის პრეფიგურაციაა — დაწერილი ოცდახუთი წლით ადრე, ვიდრე ნიცშე დაწერდა „ასე იტყოდა ზარატუსტრას”.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
ოლენინი	მაძიებელი / გაუცხოებული ცივილიზირებული ადამიანი	„უცხო”-ს პრეფიგურაცია
ძია ეროშკა	ბრძენი-ჰედონისტი / დიონისური მოხუცი	პანთეისტური სიბრძნე, ცოდვის მიღმა
ლუკაშკა	ბუნებრივი მეომარი	მორალური რეფლექსიის გარეშე მოქმედი ინსტინქტი
მარიანა	ხელუხლებელი ბუნება / „უცხო” ფემინინი	სიძლიერე, რომელიც უცხოს არ ითვისებს

ოლენინი პირველი სრულყოფილად გაუცხოებული რუსი ლიტერატურული პერსონაჟია — ის პრეფიგურირებს მეურსოსს კამიუს „უცხოში” და რასკოლნიკოვს დოსტოევსკის „დანაშაულსა და სასჯელში”. განსხვავება: ოლენინი გაუცხოებულია არა საზოგადოებაში, არამედ ბუნებაში.

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
თოვლიანი მთები	მიუწვდომელი სიმართლე, იდეალი	„ახლა დაიწყო” — ჩაესმა მას ხმა ტროიკიდან
კოღოების გუნდი ტყეში	ეგოს განადგურება, ბუნებაში დაშლა	„მილიონი კოღო… ყოველი მათგანი ისეთივე დიმიტრი ოლენინია, როგორიც თვითონ მე”
ცხენი-საჩუქარი	ცრუ თავგანწირვა, რომელსაც ადრესატი ვერც კი აფასებს	ოლენინი ძვირფას ცხენს აძლევს ლუკაშკას
სტანიცა	ბუნებრივი სამყარო, რომელიც უცხოს იკავებს მხოლოდ დროებით	ოლენინის წასვლის წამსვე ცხოვრება გრძელდება

ჰორიზონტალური კავშირები

• ჟან-ჟაკ რუსო — ფუნდამენტური წყარო: „ბუნებრივი ადამიანის” იდეა, „ცივილიზაციის მანკიერების” კრიტიკა. მაგრამ ტოლსტოი რუსოს უარყოფს: „ბუნებაში დაბრუნება” შეუძლებელია
• ფიოდორ დოსტოევსკი — ოლენინი და ივანე კარამაზოვი ორი ინტელექტუალური გაუცხოების ვერსიაა. დოსტოევსკის ინტელექტუალი ღმერთს უპირისპირდება, ტოლსტოის ოლენინი — ბუნებას
• ფრიდრიხ ნიცშე — ეროშკა ნიცშესეული „ცხოვრების დადებითი მკითხველის” პრეფიგურაციაა. კამიუ ეროშკას ემოყვრის: „უნდა წარმოვიდგინოთ სიზიფე ბედნიერად”
• კარლ იუნგი — მარიანა არის „ანიმა”, რომელსაც გონიერი ცივილიზებული ეგო ვერ ისაკუთრებს. ჩრდილი/გამორჩეული ქალი, რომელიც ინტეგრაციის გარეშე რჩება
• გაუცხოება — ოლენინი რუსული ლიტერატურის პირველი მეურსო: გარეგნულად იმყოფება, შინაგანად არასოდეს მონაწილეობს
• ალბერ კამიუ, უცხო (წიგნი) — ოლენინი მეურსოს გეოგრაფიული ანტიპოდია: მეურსო ალჟირის მზის ქვეშაა, ოლენინი — კავკასიის მთების ქვეშ. ორივე საკუთარ „ნამდვილობას” ვერ იპოვის
• ერნსტ ჰემინგუეი — ჰემინგუეის „ნიკ ადამსის” ამბები (ინდიანელი მეგობრები, მიჩიგანის ტყე) კაზაკების პირდაპირი ამერიკული ექოა
• კინემატოგრაფია — სტალკერი (1979) — ტარკოვსკისეული „ზონა” კაზაკების სტანიცის მეტაფიზიკური მემკვიდრეა: ადგილი, რომელსაც ცივილიზებული ადამიანი ვერ ითვისებს
• დერსუ უზალა (1975) — კუროსავას ფილმში არსენიევი-დერსუ ურთიერთობა ოლენინი-ეროშკა ფორმატის პირდაპირი გაგრძელებაა

ვერტიკალური ჯაჭვი

[[ჟან-ჟაკ რუსო]], „დისკურსი თანასწორობის შესახებ" (1755) — ბუნებრივი ადამიანი vs ცივილიზაცია
    ↓
შატობრიანი, „რენე" (1802) — რომანტიკული გაქცევა ცივილიზაციიდან
    ↓
კაზაკები (1863) — გაქცევის შეუძლებლობა, გაუცხოების შეცნობა
    ↓
ნიცშე, „ასე იტყოდა ზარატუსტრა" (1883) — ცივილიზაციის მიღმა გასვლა სულიერი ძალით
    ↓
[[ალბერ კამიუ]], [[უცხო (წიგნი)]] (1942) — გაუცხოება როგორც კოსმიური პირობა
    ↓
[[დერსუ უზალა (1975)]] / [[სტალკერი (1979)]] — კინემატოგრაფიული რეინტერპრეტაცია