იობის წიგნი
არგუმენტის მოკლე შინაარსი
იობის წიგნი ძველი აღთქმის სიბრძნის ლიტერატურის ნაწილია და წარმოადგენს ბიბლიის ყველაზე რადიკალურ კონფრონტაციას თეოდიცეის პრობლემასთან. პროლოგში ღმერთი ნებას რთავს „მოწინააღმდეგეს” (ha-satan-ს), გამოცადოს მართალი იობი — ადამიანი, რომელიც „უცოდველი, პატიოსანი, ღვთისმოშიში და ბოროტებისგან განდგომილი” იყო. იობი კარგავს შვილებს, ქონებას, ჯანმრთელობას — ყველაფერს უცოდველობის პირობებში.
წიგნის ცენტრალური ნაწილი სამი „მეგობრის” — ელიფაზის, ბილდადის და ცოფარის — დიალოგური კამათია. ისინი ცდილობენ იობის ტანჯვის ტრადიციული თეოდიცეური ახსნის შემოთავაზებას: ღმერთი სამართლიანია, ამიტომ ტანჯვა აუცილებლად ცოდვის ნაყოფია. იობი ამ ახსნას უარყოფს — ის იცის, რომ არაფერი დაუშავებია — და მოითხოვს ღმერთთან პირდაპირ, სასამართლო ტიპის დიალოგს. იობი არ წყვეტს რწმენას, მაგრამ ითხოვს პასუხს.
კულმინაცია მოდის მაშინ, როცა ღმერთი იობს ქარბუქიდან პასუხობს. მაგრამ ეს პასუხი უცნაურია: ღმერთი არ განმარტავს ტანჯვის მიზეზს, არამედ უგროვდება კითხვებს შექმნის კოსმიური მასშტაბებზე — „სად იყავი, როცა დედამიწას ვქმნიდი?” იობი დუმს. მისი საბოლოო პასუხი — „ყური სმენით მისმენოდა, ახლა კი ჩემი თვალი გხედავს; ამიტომ ვუარყოფ საკუთარ სიტყვებს და ვინანიებ მტვერსა და ნაცარში” — არ არის ინტელექტუალური გაგება, არამედ ეგზისტენციალური მიცემა უსასრულოს პირისპირ.
თეოლოგიური პრობლემა — თეოდიცეის ბირთვი
იობის წიგნი კლასიკური თეოდიცეის მთავარ ფორმულირებას სთავაზობს კაცობრიობას: თუ ღმერთი ყოვლისშემძლე და კეთილია, რატომ იტანჯებიან უდანაშაულონი? წიგნი ხაზგასმით უარყოფს ტრადიციულ „დეუტერონომისტულ” პასუხს (ცოდვა → სასჯელი) და ამავე დროს არ გვთავაზობს ახალ რაციონალურ თეოდიცეას. ღმერთის ქარბუქის სიტყვა არ არის ახსნა — ის არის გაცხადება, რომელიც ადამიანის გაგების მასშტაბს სცდება.
ეს ტექსტი ბიბლიურ ლიტერატურაში ყველაზე ახლოს მიდის აბსურდის კარიბჭესთან — და სწორედ ეს დაფარული აბსურდი ხდის მას საკვანძო წერტილს თანამედროვე ფილოსოფიური გადახედვისთვის.
იობის დუმილი vs. ღვთის ქარბუქი
წიგნის სტრუქტურული გული დუმილია — მაგრამ ორი ტიპის დუმილი. ღმერთი მთელი დრამის განმავლობაში დუმს, სანამ არ მოდის ქარბუქიდან; შემდეგ კი იობი დუმს ღვთის სიტყვის წინაშე. ეს ორმხრივი დუმილი — ადამიანური შეკითხვისა და ღვთაებრივი პასუხის შეუთავსებლობა — კაფკა-კირკეგორი-იობის ხიდის ცენტრალური ფილოსოფიური ბირთვია.
იობის დუმილი არის სასრულის შეჯახება უსასრულოსთან — მდგომარეობა, რომელშიც ადამიანი აცნობიერებს, რომ ტანჯვის „აზრი” მისი გონების კატეგორიების ფარგლებში ვერ იქნება.
იობი როგორც არქეტიპი — თანამედროვე თეოდიცეის კრახი
იობის ფიგურა გახდა თანამედროვე ლიტერატურისა და ფილოსოფიის ცენტრალური არქეტიპი:
- სიორენ კირკეგორი — „შიში და ძრწოლაში” აბრაამის ფიგურას უპირისპირებს იობის: აბრაამი დუმს რწმენით, იობი დუმს ქარბუქის წინაშე. ორივე სცდება ეთიკურ საყოველთაობას.
- ფრანც კაფკა — „პროცესის” იოზეფ კ. არის „იობი, რომელსაც ღმერთმა არასოდეს გასცა პასუხი”. ქარბუქის ნაცვლად — ბიუროკრატიული სიჩუმე. ეს არის ტრადიციული თეოდიცეის მოდერნისტული კრახი.
- ფიოდორ დოსტოევსკი — ივანე კარამაზოვის „ბილეთის დაბრუნება” უშუალოდ იობის ტრადიციაში დგას: ინტელექტუალური ბუნტი ღვთის სამყაროს ლოგიკის წინააღმდეგ.
- კარლ იუნგი — „პასუხი იობს” (1952): იუნგი ამტკიცებს, რომ იობი არის უფრო მორალურად განვითარებული, ვიდრე ღმერთი, რომელიც საკუთარი ჩრდილის აღიარებას ითხოვს ადამიანისგან.
- ალბერ კამიუ — „ჭირში” დოქტორი რიე არის სეკულარული იობი: ის უარყოფს ბავშვის ტანჯვის ნებისმიერ „გამართლებას” და მაინც აგრძელებს მოქმედებას.
კავშირები
- თეოდიცეა — იობი არის თეოდიცეის ბიბლიური პროტოტიპი
- კაფკა ↔ კირკეგორი ↔ იობის წიგნი — ჯვარედინი ხიდი
- ფრანც კაფკა — მოდერნისტული იობი ქარბუქის გარეშე
- სიორენ კირკეგორი — აბრაამ-იობის დიპტიქი
- ტანჯვა და გამოსყიდვა — იობის ტანჯვა გამოსყიდვის გარეშე
- აბსურდი — უდანაშაულო ტანჯვა როგორც აბსურდის ბიბლიური ფორმულირება