პროცესი

პროცესი (1925)

ფილოსოფიური ბირთვი

იოზეფ კ. = ადამიანი, რომელიც ერთ დილას „დაპატიმრებულია”, თუმცა არაფერი დაუშავებია. სასამართლო არსებობს, მაგრამ მისი კანონები უცნობია; ბრალი რეალურია, მაგრამ დანაშაული — არარსებული. ეს არის აბსურდი-ს ყველაზე სუფთა ლიტერატურული ფორმულირება: სისტემა მოქმედებს, მაგრამ მისი ლოგიკა მიუწვდომელია.

დანაშაული და სასჯელი (წიგნი)-თან შედარება გამოკვეთს კაფკას რადიკალიზმს: რასკოლნიკოვმა მოკლა — მისი ბრალი კონკრეტულია, სასჯელი — ლოგიკური, გამოსყიდვა — შესაძლებელი. იოზეფ კ.-მ არაფერი გააკეთა — მისი ბრალი აბსტრაქტულია, სასჯელი — თვითნებური, გამოსყიდვა — წარმოუდგენელი.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

იოზეფ კ. — ბრალის ანატომია

იოზეფ კ. = ბანკის პროკურისტი, რომელიც ცდილობს გაიგოს, რაში ედება ბრალი. მისი ტრაგედია იმაში მდგომარეობს, რომ სისტემასთან ბრძოლა სისტემის მიღებას ნიშნავს — რაც უფრო მეტად ცდილობს თავის გამართლებას, მით უფრო ღრმად იძირება სასამართლოს სამყაროში. კარლ იუნგი-ს ტერმინებით: იოზეფ კ. = ადამიანი, რომელმაც ჩრდილი ვერ იცნო (ბრალი) და ახლა ჩრდილი გარეგან სისტემად მატერიალიზდა.

სასამართლო — მიუწვდომელი ავტორიტეტი

სასამართლო = ძალაუფლება და მორალი-ს აბსურდული ინკარნაცია. მოსამართლეები უხილავია, კანონები უცნობია, გამართლება თეორიულად შესაძლებელია, მაგრამ პრაქტიკულად — არასოდეს. ეს არის დიდი ინკვიზიტორი-ს სეკულარული ვერსია: ინკვიზიტორი ამბობს, ადამიანს თავისუფლება არ უნდა, რადგან ვერ გაუძლებს; კაფკას სასამართლო ამას აჩვენებს — იოზეფ კ. თავისუფლებას ვერც კი ცდილობს, რადგან არ იცის, რისგან უნდა გათავისუფლდეს.

იგავი „კანონის წინაშე”

მეცხრე თავში მღვდელი იოზეფ კ.-ს უყვება იგავს: კანონის კარის წინ მცველი დგას; კაცი მთელი ცხოვრება ელოდება შესვლის ნებართვას; სიკვდილის წინ აღმოაჩენს, რომ ეს კარი მხოლოდ მისთვის იყო გახსნილი. ეს იგავი = მთელი რომანის მიკროკოსმი და თეოდიცეა-ს კაფკასეული ვერსია: ღმერთი/კანონი არსებობს, მაგრამ შესვლა დამოუკიდებლად უნდა, არა ნებართვით — და ამ გაგებას ცხოვრება სწორედ იმ მომენტში აჩუქებს, როცა უკვე გვიანია.

თემატური ანალიზი

თემა	გამოვლინება რომანში	კავშირი
აბსურდი	ბრალი უდანაშაულობის პირობებში, კანონის მიუწვდომლობა	ალბერ კამიუ-ს „სიზიფეს მითი”
გაუცხოება	იოზეფ კ. გაუცხოებულია სისტემისგან, რომელიც მის ცხოვრებას განსაზღვრავს	ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი)
ძალაუფლება და მორალი	სასამართლო = ძალაუფლება მორალური საფუძვლის გარეშე	დიდი ინკვიზიტორი
ჩრდილი (არქეტიპი)	ბრალი როგორც ინტერნალიზებული ჩრდილი, რომელიც გარეგან სისტემად მატერიალიზდა	კარლ იუნგი

ჰორიზონტალური კავშირები

• დანაშაული და სასჯელი (წიგნი): ბრალის ორი სახე — კონკრეტული (რასკოლნიკოვი) vs. აბსტრაქტული (იოზეფ კ.). დოსტოევსკი = ბრალი → მონანიება → გამოსყიდვა; კაფკა = ბრალი → ძიება → სიკვდილი.
• დიდი ინკვიზიტორი: ორივეში ავტორიტეტი ამბობს: „თავისუფლება შენთვის ზედმეტია.” განსხვავება: ინკვიზიტორი ამას ხსნის, კაფკას სასამართლო — არა.
• ალბერ კამიუ: კამიუ წერს, რომ კაფკა აბსურდის მწერალია, მაგრამ მისი გმირები იმედს არ კარგავენ — და სწორედ ეს იმედი არის ყველაზე აბსურდული.

ვერტიკალური ჯაჭვი

იობის წიგნი — ტანჯვა სამართლიანობის გარეშე → ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — თეოდიცეა → კაფკა, „პროცესი” (1925) — კანონი სამართლიანობის გარეშე → ალბერ კამიუ, „უცხო” (1942) — მსჯავრი აბსურდის პირობებში

წყარო

ქართული ტექსტი: raw/პროცესი (კაფკა)/ — 10 თავი (სათაურებიანი).