მორალური გრძნობების თეორია (1759)
ავტორი: ადამ სმითი · 1759
არგუმენტის მოკლე შინაარსი
ცენტრალური თეზისი: ადამიანური მორალი ეფუძნება „სიმპათიას” — ჩვენს ბუნებრივ უნარს, წარმოვიდგინოთ თავი სხვის ადგილას და გავიზიაროთ მათი განცდები. სიკეთე არ არის თავსმოხვეული წესი, არამედ ჩვენი სოციალური ბუნების ლოგიკური გაგრძელება.
სმითი პასუხობს ფუნდამენტურ ფილოსოფიურ კითხვას: თუ ადამიანები ბუნებრივად საკუთარ ინტერესებზე არიან ორიენტირებულნი, როგორ იქმნება ობიექტური მორალური წესები?
ლოგიკური სტრუქტურა:
- წინაპირობა: ადამიანებს აქვთ სხვის ემოციებზე დაკვირვებისა და თანაგანცდის უნარი
- წინაპირობა: ჩვენ გვსურს, რომ სხვების ემოციები ჩვენს ემოციებს ეთანხმებოდეს
- დასკვნა: ამ პროცესის განმეორებით ვსწავლობთ საკუთარი ქცევის სხვისი გადმოსახედიდან შეფასებას და ვქმნით შინაგან მორალურ კომპასს — „მიუკერძოებელ მაყურებელს”
„რაც არ უნდა ეგოისტად მივიჩნიოთ ადამიანი, მის ბუნებაში აშკარად არსებობს გარკვეული პრინციპები, რომლებიც მას სხვების ბედით აინტერესებს და მათ ბედნიერებას მისთვის აუცილებელს ხდის, მიუხედავად იმისა, რომ იგი ამისგან არაფერს იღებს, გარდა მისი დანახვით მიღებული სიამოვნებისა.” (ნაწილი I, თავი I)
ფილოსოფიური ბირთვი
სიმპათია (Sympathy)
სმითისთვის ეს არ არის უბრალოდ სიბრალული — ეს არის ნებისმიერი ვნების (ემოციის) თანაგანცდა სხვის მდგომარეობაში საკუთარი თავის წარმოდგენით. სიმპათია არის მორალის ფსიქოლოგიური ფუნდამენტი, რომელზეც აიგება ყოველი მორალური მსჯელობა.
მიუკერძოებელი მაყურებელი (Impartial Spectator)
იდეალური, წარმოსახვითი დამკვირვებელი ჩვენს გონებაში. თავდაპირველად ჩვენ საზოგადოების რეალურ რეაქციებზე ვართ დამოკიდებული, შემდგომ კი ამ რეაქციების ინტერნალიზებას ვახდენთ და ვიმუშავებთ დამოუკიდებელ სინდისს. უკაცრიელ კუნძულზე გაზრდილ ადამიანს არ ექნებოდა მორალური სარკე — საზოგადოება არის ის სარკე, რომელიც გვაჩვენებს ჩვენი ქცევის ნაკლოვანებებს.
პოლემიკა ჰობსთან და მანდევილთან
სმითი ეკამათება თომას ჰობსსა და ბერნარდ მანდევილს, რომლებიც ამტკიცებდნენ, რომ ადამიანის ექსკლუზიური მამოძრავებელი ძალა მხოლოდ ეგოიზმია. სმითი უარყოფს ამას არა ეგოიზმის უარყოფით, არამედ იმის დამტკიცებით, რომ ეგოიზმთან ერთად ადამიანში თანდაყოლილია თანაგრძნობის მიდრეკილება.
ჰორიზონტალური კავშირები
💡 ფილოსოფიური პარალელები
- იმანუელ კანტი „პრაქტიკული გონების კრიტიკა (წიგნი)” — კანტი სმითის „მიუკერძოებელ მაყურებელს” აბსტრაგირებს უნივერსალურ კატეგორიულ იმპერატივად. სმითის ემპირიული სინდისი ხდება კანტის აპრიორული ფორმალური კანონი.
- დევიდ იუმი — იუმის „მორალური გრძნობის” თეორიის გაგრძელება და დახვეწა; სმითი მეგობრის იდეებს ეხმაურებოდა.
- ადამ სმითი „ერთა სიმდიდრე (წიგნი)” — ხშირად (მცდარად) თვლიან, რომ ეს ორი ნაშრომი ეწინააღმდეგება ერთმანეთს („ადამ სმითის პრობლემა”). რეალურად: „მორალური გრძნობები” აღწერს ადამიანს სოციალურ კონტექსტში, „ერთა სიმდიდრე” — ეკონომიკურში. ორივე ემყარება ერთსა და იმავე ფსიქოლოგიას.
📚 ლიტერატურული ექოები
- ფიოდორ დოსტოევსკი „დანაშაული და სასჯელი (წიგნი)” — რასკოლნიკოვის სინდისი = სმითისეული „მიუკერძოებელი მაყურებლის” ტრაგიკული გაცოცხლება: შინაგანი დამკვირვებელი, რომელსაც ვერ ასცდე.
- ლევ ტოლსტოი „ანა კარენინა (წიგნი)” — ანას სოციალური გარიყვა = „სიმპათიის უნარის” დაკარგვის სოციალური ტრაგედია.
- ჯორჯ ელიოტი „მიდლმარჩი” — დოროტეას მორალური ზრდა სმითისეული სინდისის ჩამოყალიბების კანონიკური ლიტერატურული აღწერაა.
🧠 ფსიქოლოგიური კავშირი
- კარლ იუნგი „პერსონა” — იუნგის პერსონა = „მიუკერძოებელი მაყურებლის” გარემოზე ორიენტირებული, გარეთ მიმართული უკუპოლუსი.
- თანამედროვე ქცევითი ეკონომიკა (დანიელ კანემანი) — სმითის ფსიქოლოგიური ინტუიციების რეაბილიტაცია ემპირიული კვლევით.
✝️ რელიგიური კავშირი
- სმითი ეცდილა დამოუკიდებელი, ნატურალისტური მორალის აგება, ღვთიური მცნების გარეშე. ამ კუთხით იგი თომას აქვინელის ნატურალური კანონის სეკულარული მემკვიდრეა.
სიმბოლოები და მეტაფორები
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| საზოგადოება როგორც „სარკე” | ჩვენი ქცევის მორალური გამოსახულების წყარო — იზოლაციაში მორალი ვერ ფორმირდება |
| მიუკერძოებელი მაყურებელი | სინდისის რაციონალური ალეგორია — საზოგადოებრივი მორალის შინაგან ხმად გარდაქმნა |
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედები: სტოიკოსები (ეპიქტეტე, მარკუს ავრელიუსი), ფრენსის ჰაჩესონი, დევიდ იუმი
- ეს წიგნი: ემპათიაზე დაფუძნებული ეთიკა (1759)
- მემკვიდრეები: იმანუელ კანტი „პრაქტიკული გონების კრიტიკა (წიგნი)” (1788), სმითივე „ერთა სიმდიდრე (წიგნი)” (1776), თანამედროვე ქცევითი ეკონომიკა, მაქს შელერის „სიმპათიის ბუნება”