მარტინ ჰაიდეგერი

მარტინ ჰაიდეგერი (1889-1976)

ბიოგრაფიული კონტექსტი

გერმანელი ფილოსოფოსი, რომელიც XX საუკუნის აზროვნების ერთ-ერთი ცენტრალური და მტკივნეულად საკამათო ფიგურაა. შავ ტყეში დაბადებული, კათოლიკურ ოჯახში გაზრდილი, თეოლოგიის შესწავლით დაიწყო, ფენომენოლოგიამდე მივიდა — ედმუნდ ჰუსერლის მოწაფე გახდა და მისი მემკვიდრე ფრაიბურგის უნივერსიტეტში.

1927 წელს გამოცემული “ყოფიერება და დრო” (Sein und Zeit) მაშინვე დასავლური ფილოსოფიის სამი ცენტრალური ნაშრომი გახდა — კანტის “სუფთა გონების კრიტიკის” და ჰეგელის “სულის ფენომენოლოგიის” გვერდით.

მისი ბიოგრაფიის ბნელი მხარე — 1933 წელს ნაცისტური პარტიის წევრობა და ფრაიბურგის უნივერსიტეტის რექტორობა — დღემდე რთულ კითხვებს აჩენს: შესაძლებელია თუ არა მისი ფილოსოფიის გამოყოფა მისი პოლიტიკური არჩევანისგან? ომის შემდეგ ჰაიდეგერი დაუყარა მოიხსნა აკადემიურ ცხოვრებას და დაუბრუნდა შავი ტყის ქოხს, სადაც გრძელდებოდა მისი მოღვაწეობა — ენაზე, პოეზიაზე, ტექნოლოგიის კრიტიკაზე, “ყოფიერების ჭეშმარიტებაზე”.

ფილოსოფიური ბირთვი

ყოფიერების კითხვა (Seinsfrage) — ჰაიდეგერის ცხოვრების ცენტრალური საკითხი: დასავლური ფილოსოფია 2500 წლის მანძილზე ეცემოდა “ყოფიერების დავიწყებას” (Seinsvergessenheit). ფილოსოფოსები იკვლევდნენ ცალკეულ მყოფს (Seiendes) — ხეებს, ღმერთებს, რიცხვებს — მაგრამ დაკარგეს კითხვა: რა ნიშნავს საერთოდ “იყოს”? ეს კითხვა უნდა აღორძინდეს.

Dasein — სიტყვასიტყვით “იქ-ყოფნა” (Da-sein). ჰაიდეგერის ცენტრალური ცნება იმ მყოფისთვის, რომელსაც აქვს ყოფიერებასთან ურთიერთობა — ანუ ადამიანი, მაგრამ “ადამიანი” არ გამოდგება, რადგან ეს სიტყვა ძველ მეტაფიზიკურ ბარგს ატარებს. Dasein არის ის, ვისთვისაც საკუთარი ყოფიერება პრობლემაა.

არსებობა-სამყაროში (In-der-Welt-sein) — Dasein არ არის “სუბიექტი”, რომელიც გარეთ ხედავს “ობიექტურ სამყაროს”. არსებობა და სამყარო ერთიანი სტრუქტურაა. ჩვენ უკვე ჩაბმული ვართ პრაქტიკულ კონტექსტებში — სანამ ვფიქრობთ, ვმოქმედებთ.

ავთენტიკურობა vs. Das Man — Dasein-ს ორი მოდუსი აქვს. ავთენტიური (eigentlich) — როცა საკუთარი არსებობის უნიკალურობას აღიქვამ. ინავთენტიური — როცა “ისე ცხოვრობ, როგორც ცხოვრობენ” (man), როცა შენი ცხოვრების სუბიექტი არის “Das Man” — “ისინი”, “ხალხი”, უპიროვნო ანონიმური საზოგადოების მზერა. “Das Man” გადაგვწყვეტს, რა ვინდომოთ, რა ვიფიქროთ, რას შევხვდეთ.

არსებობა-სიკვდილისკენ (Sein-zum-Tode) — სიკვდილი არ არის უბრალო ბიოლოგიური ფაქტი. სიკვდილი არის Dasein-ის ფუნდამენტური სტრუქტურა — ჩვენი არსებობის თვით საზღვარი, რომელიც ცხოვრების მთელ ჰორიზონტს განსაზღვრავს. სიკვდილი არის “ჩემი ყველაზე ჩემი” (eigenste) შესაძლებლობა — ვერავინ მოკვდება ჩემ მაგივრად. ავთენტიური ცხოვრება ნიშნავს ამ სიკვდილისკენ მიმართულობის გაცნობიერებას, არა მის უარყოფას.

შფოთვა (Angst) — როცა ეჭვი ხდება Das Man-ში, როცა ყოველდღიური მნიშვნელობები წყდება, Dasein-ი დგება საკუთარი თავისუფლების და სიკვდილის წინაშე. შფოთვა არის ფუნდამენტური განწყობა, რომელიც ავთენტიკურობას ხსნის. (კირკეგორის უშუალო მემკვიდრე)

ენა — ყოფიერების სახლი — გვიანდელ პერიოდში ჰაიდეგერი მიდის იმ აზრამდე, რომ ენა არ არის უბრალო კომუნიკაციის საშუალება — ენა არის ის, რომელშიც ყოფიერება გვიცხადდება. პოეზია (განსაკუთრებით ჰელდერლინის) არის ფილოსოფიის უმაღლესი ფორმა.

ტექნოლოგიის კრიტიკა — გვიანდელ ნაშრომებში (“ტექნიკის შესახებ კითხვა”, 1953) — ჰაიდეგერი წერდა, რომ თანამედროვე ტექნოლოგია არ არის უბრალო ხელსაწყოები, არამედ “გამოვლენის” (Entbergen) გარკვეული წესი, რომელიც ყველაფერს “მდგრად რესურსად” (Bestand) აქცევს — ადამიანის ჩათვლით.

საკვანძო ნაშრომები

• ყოფიერება და დრო (Sein und Zeit, 1927) — XX საუკუნის ფილოსოფიის უმთავრესი ნაწარმოები; Dasein-ის ანალიტიკა
• კანტი და მეტაფიზიკის პრობლემა (1929)
• რა არის მეტაფიზიკა? (1929) — ცნობილი ლექცია “არაფერზე”
• ხელოვნების ნაწარმოების წარმოშობა (1935-36)
• წერილი ჰუმანიზმზე (1947) — ეგზისტენციალისტურ-ანთროპოცენტრული წაკითხვიდან გასვლა
• ტექნიკის შესახებ კითხვა (1953)
• ნიცშე (ლექციები 1936-46, ტომები) — ნიცშე როგორც დასავლური მეტაფიზიკის დასასრული
• გზაში ენისაკენ (1959)

ჰორიზონტალური კავშირები

Das Man და კაფკა — ჰაიდეგერის “Das Man”-ის კონცეფცია — ცხოვრება, რომელიც უპიროვნო ანონიმური ძალით იმართება — ხდება კაფკას სამყაროს ფილოსოფიური დიაგნოზი. “პროცესის” იოზეფ კ. არის Das Man-ში დაკარგული Dasein — ის ვერც კი იცის, ვინ უსამართლოს, ვის უწევს ანგარიში; სასამართლო თვითონაა Das Man-ის ანონიმური ხმა. სასახლე (წიგნი) — სასახლე როგორც ანონიმური ბიუროკრატიული ძალა, რომელიც კ.-ს არსებობას სტრუქტურირებს.

არსებობა-სიკვდილისკენ და კამიუ — კამიუს “უცხოს” მერსო ცხოვრების უმეტეს ნაწილს ინავთენტიური Das Man-ის რეჟიმში ატარებს — სამსახური, ქორწინება, კავშირები — ყოველგვარი მნიშვნელობის გარეშე. მხოლოდ სიკვდილის წინ, ციხეში, ის აღწევს ავთენტიკურ მოხსენებას: ცხოვრების უაზრობის გაცნობიერებას. ეს არის ჰაიდეგერული გამოღვიძება — სიკვდილისკენ მიმართულობის გამოცხადება, რომელიც სამყაროს “მნიშვნელობებს” შლის.

სარტრი — ჰუმანისტური თარგმანი — სარტრის “ყოფიერება და არარა” (1943) ჰაიდეგერული ფუნდამენტური ონტოლოგიის ფრანგული გადათარგმნაა. სარტრის “pour-soi” (თვით-თვის) და “en-soi” (თვითში) — ეს არის Dasein-ის და მყოფის (Vorhandenes, Zuhandenes) გადანაცვლება. სარტრის “ცუდი რწმენა” (mauvaise foi) — Das Man-ში გაქცევა. მაგრამ ჰაიდეგერმა “ჰუმანიზმის წერილში” გაემიჯნა სარტრის ანთროპოცენტრულ წაკითხვას.

კირკეგორი — წინამორბედი — კირკეგორისგან ჰაიდეგერმა აიღო: შფოთვა (Angst), ავთენტიკურობა, “მომენტი” (Augenblick), რეპეტიცია, ინდივიდუალური არსებობის ცენტრალურობა. ფაქტობრივად, “ყოფიერება და დროის” ეგზისტენციალური ანალიტიკა კირკეგორის ფსიქოლოგიური აღმოჩენების ფენომენოლოგიური სისტემატიზაციაა.

ნიცშე — დასასრული მეტაფიზიკის — ჰაიდეგერი წერდა, რომ ფრიდრიხ ნიცშე არ არის მეტაფიზიკის გადალახვა, არამედ მისი დასასრული — “ღმერთის სიკვდილი” და “ნება ძალაუფლებისადმი” დასავლური მეტაფიზიკის ლოგიკური დასასრულია. ჰაიდეგერი თვითონ ცდილობდა გაცილებით უფრო რადიკალურ ნახტომს — “ყოფიერების აზრის” აღორძინებას.

გაუცხოება — Das Man არის გაუცხოების ფუნდამენტური ფორმა: ადამიანი გაუცხოებულია არა მარტო შრომის პროდუქტისგან (მარქსი) ან საკუთარი არაცნობიერისგან (ფროიდი), არამედ საკუთარი არსებობის შესაძლებლობებისგან.

ეგზისტენციალიზმი — XX საუკუნის ეგზისტენციალიზმის (სარტრი, კამიუ, ბოვუარი, მერლო-პონტი) ფილოსოფიური ფუნდამენტი არის ჰაიდეგერული ანალიტიკა, თუმცა ჰაიდეგერი თვითონ “ეგზისტენციალიზმს” უარყოფდა.

კავშირი არქეტიპებთან — იუნგისეული ჩრდილი შეიძლება გავიგოთ როგორც ის ნაწილი Dasein-ისა, რომელიც Das Man-ის რეჟიმში მოქცეულია — ის, ვინც ვართ “ისე როგორც ცხოვრობენ”, და არა ის, ვინც ნამდვილად ვართ.

ვერტიკალური კავშირები

წინამორბედები:

• არისტოტელე — ყოფიერების კატეგორიათა მამა; ჰაიდეგერი მთელი ცხოვრება არისტოტელეს ხელახლა კითხულობდა
• აგვისტინე — შინაგანი დროის ფენომენოლოგია
• სიორენ კირკეგორი — შფოთვა, ავთენტიკურობა, ეგზისტენციალური კატეგორიები
• ფრიდრიხ ნიცშე — მეტაფიზიკის კრიტიკა
• ედმუნდ ჰუსერლი — ფენომენოლოგიური მეთოდი
• ვილჰელმ დილთაი — ცხოვრების ფილოსოფია, ისტორიულობა

მემკვიდრეები:

• ჟან-პოლ სარტრი — “ყოფიერება და არარა” (1943)
• ალბერ კამიუ — აბსურდის ფილოსოფია
• მორის მერლო-პონტი — სხეულის ფენომენოლოგია
• ემანუელ ლევინასი — ეთიკა როგორც პირველი ფილოსოფია (ჰაიდეგერის კრიტიკა)
• ჰანს-გეორგ გადამერი — ფილოსოფიური ჰერმენევტიკა
• ჟაკ დერიდა — დეკონსტრუქცია
• ჰანა არენდტი — პოლიტიკური ფილოსოფია, ვიტა აქტივა
• მიშელ ფუკო — ცოდნის და ძალაუფლების ანალიზი