შუა საუკუნეები (~476 – 1400)
ათასი წელი რომის დაცემასა და ევროპის გაღვიძებას შორის — არა ისეთი “ბნელი” ხანა, როგორადაც მოგვიანებით წარმოიდგინეს, არამედ ქრისტიანობის, ანტიკური მემკვიდრეობისა და ახლად დაბადებული კონტინენტური წარმოსახვის ნელი, მომთმენი სინთეზი.
რა განსაზღვრავდა ამ ეპოქას
დასავლეთი ცდილობდა, პლატონი და არისტოტელე ქრისტიანულ ჩარჩოში მოეთავსებინა. ავგუსტინემ ეს პირველმა გააკეთა — პლატონიზმი მოიშველია მადლის, ცოდვისა და სულის ასახსნელად. თომა აქვინელმა საუკუნეების შემდეგ იგივე გაიმეორა, ამჯერად არისტოტელესთან ერთად, და შექმნა Summa Theologica — ტოტალური სისტემა, რომელშიც ყოველ კითხვას თავისი ადგილი აქვს. ამ ორ ფიგურას შორის — სქოლასტიკა: საკათედრო და სამონასტრო პრაქტიკა, რომელიც ყოველ კითხვას წინააღმდეგობათა და პასუხთა მონაცვლეობით ხსნიდა, ვიდრე რაღაც ჭეშმარიტების მსგავსი არ გამოიკვეთებოდა.
პარალელურად, მართლმადიდებლური აღმოსავლეთი — ბიზანტია — ცივილიზაციას აშენებდა ხატზე, ლიტურგიასა და ისიხასტურ ლოცვაზე დაფუძნებით. ამ ხაზის მემკვიდრეები არიან პავლე ფლორენსკი, იოანე ზიზიულასი და ვლადიმერ ლოსკი — ვიკის ცენტრალური მართლმადიდებლური ღერძი. ამასობაში, ისლამური სამყარო (ალ-ფარაბი, ავიცენა, აველროესი) დიდხანს უსწრებდა ევროპას: მათ შემოინახეს არისტოტელე მაშინ, როცა მას ევროპაში ივიწყებდნენ — და მოგვიანებით უკან დაუბრუნეს.
დანტე ალიგიერი ეპოქის ბოლოს ამ ათასწლეულს ერთ პოემაში — ღვთაებრივ კომედიაში — მოაქცევს. შოთა რუსთაველი თითქმის იმავე საუკუნეში ქართული შუასაუკუნოვანი სინთეზის ანალოგიურ ძეგლს ქმნის — ვეფხისტყაოსანს, რომელშიც ერთმანეთს ერწყმის ნეოპლატონიზმი, ქრისტიანული ზნეობა და აღმოსავლური რაინდული ეთოსი.
ძირითადი ფიგურები
- დასავლეთი: ავგუსტინე, ბოეციუსი, ანსელმი, თომა აქვინელი, ბონავენტურა, დუნს სკოტი, ოკამელი
- ისლამი/ებრაელობა: ავიცენა, აველროესი, მაიმონიდე
- ლიტერატურა: დანტე ალიგიერი, ჩოსერი, შოთა რუსთაველი
- მართლმადიდებლური აღმოსავლეთი: ანდრეი რუბლიოვი (მხატვარი), გრიგოლ პალამა, სიმეონ ახალი ღვთისმეტყველი
- მისტიკოსები: მაისტერ ეკჰარტი, იულიანე ნორვიჩელი
რატომ არის მნიშვნელოვანი
შუა საუკუნეებმა წარმოშვა უნივერსიტეტი, მრავალხმიანი მუსიკა, გოთური არქიტექტურა და დასავლური კულტურის ცენტრალური იდეა — რომ ინდივიდუალური სული აბსოლუტთან უშუალო მიმართებაში დგას. როცა საერო მოდერნულობა ჩამოდის, იგი ინარჩუნებს ამ შინაგან ცხოვრებას და უარყოფს მის მეტაფიზიკას — მაგრამ თავად ამ შინაგანი ცხოვრების ფორმა შუასაუკუნოვანი რჩება. ყველაფერი მძიმე, რაც ევროპულ ფსიქიკაში დევს — ბრალი, ესქატოლოგია, რაღაც უზარმაზარის თვალის ქვეშ ყოფნის შეგრძნება — ამ ეპოქაში ფორმირდება.
შავი ჭირი, ჯვაროსნული ლაშქრობები და ინკვიზიცია ამ ეპოქის მძიმე კონტრ-წონებია. სწორედ აქედან მოდის დიდი ინკვიზიტორი — ფიოდორ დოსტოევსკის ძმები კარამაზოვების ცენტრალური მეტაფორა, რომელშიც თავისუფლება უსაფრთხოებაზე იცვლება.
ჰორიზონტალური კავშირები
- დანტე ალიგიერი და ღვთაებრივი კომედია (წიგნი) — ჯოზეფ კემპბელის მონომითის ქრისტიანული განსხეულება (დაცემა → ჯოჯოხეთი → განწმენდა → დაბრუნება).
- შოთა რუსთაველი და ვეფხისტყაოსანი (წიგნი) — შუასაუკუნოვანი რაინდული ეთოსი, რომელშიც ერთმანეთს ერწყმის გენდერული თანასწორობა და ნეოპლატონური სიყვარული.
- იობის წიგნი (წინაშუასაუკუნოვანი, მაგრამ ქრისტიანული ეგზეგეტიკის გულში მდებარე) — თეოდიცეის კანონიკური ფესვი, რომლის გამოძახილიც ხელახლა ჩნდება ივან კარამაზოვთან, ფრანც კაფკას პროცესში და ინგმარ ბერგმანის მეშვიდე ბეჭედში.
- მართლმადიდებლობა — მუდმივი სულიერი წყარო ანდრეი ტარკოვსკისთვის (განსაკუთრებით ანდრეი რუბლიოვში) და ფიოდორ დოსტოევსკისთვის.
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედი: ანტიკურობა (გრეკო-რომაული აზროვნება, ადრეული ქრისტიანობა).
- მემკვიდრე: რენესანსი — ჰუმანისტები არღვევენ სქოლასტიკურ ჩარჩოს; რეფორმაცია; მოგვიანებით — ფრიდრიხ ნიცშეს ანტიქრისტიანული ამბოხი, რომელსაც შუასაუკუნოვანი სინდისი უპირისპირდება.