იდი, ეგო, სუპერ-ეგო
სტრუქტურული მოდელი
ზიგმუნდ ფროიდი-ს მეორე („სტრუქტურული”) ტოპოგრაფია, რომელიც საბოლოო სახით ჩამოყალიბდა ნაშრომებში „ეგო და იდი” (Das Ich und das Es, 1923) და ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი) (1930), ცვლის ადრეულ „ცნობიერი / წინა-ცნობიერი / არაცნობიერი” მოდელს. ფროიდი ფსიქიკას წარმოადგენს სამი ინსტანციის — Es, Ich, Über-Ich — დინამიკურ, ხშირად კონფლიქტურ სისტემად.
იდი (Es — „ის”)
ფსიქიკის ყველაზე ძველი და მთლიანად არაცნობიერი შრე. აქ ცხოვრობენ ინსტინქტური ენერგიები — ეროსი (სიცოცხლისა და სექსუალობის დრაივი) და თანატოსი (აგრესიისა და სიკვდილისკენ მიდრეკილება). იდი ცხოვრობს სიამოვნების პრინციპით (Lustprinzip), არ იცნობს დროს, წინააღმდეგობას, მორალს, ლოგიკას. ახალშობილი მთლიანად იდია.
ეგო (Ich — „მე”)
ცნობიერი „მე”, რომელიც იდისგან გამოეყო სარეალობო ზემოქმედების შედეგად. ეგო მოქმედებს რეალობის პრინციპით (Realitätsprinzip), ასრულებს მედიატორის ფუნქციას სამი ოსტატის — იდის, სუპერ-ეგოსა და გარე სამყაროს — შორის. ფროიდი ეგოს უწოდებს „სამ ოსტატს მონდომებულ მსახურს”, რომელიც მუდმივად კომპრომისში ცხოვრობს.
სუპერ-ეგო (Über-Ich — „ზემე”)
ინტერნალიზებული მამა და კულტურის მორალი. სუპერ-ეგო წარმოიშობა ოიდიპოსის კომპლექსი-ს დახურვის შედეგად: ბავშვი უარს ამბობს არაცნობიერ სურვილზე და შიშის ავტორიტეტს „გადაყლაპავს”, შიგნით შემოიტანს როგორც სინდისს, მოვალეობას, დანაშაულის გრძნობას. სუპერ-ეგო არის კრიტიკოსი, მსაჯული, შინაგანი ცენზორი — და თანდათან, ცივილიზაციური დაგროვების კვალობაზე, სულ უფრო დაუნდობელი.
კონფლიქტი და ნევროზი
ფსიქიკური ჯანმრთელობა ფროიდისთვის არის ეგოს უნარი, დაიცვას ფრთხილი წონასწორობა სამ ინსტანციას შორის. ნევროზი — კონფლიქტის დათრგუნვის პროდუქტია: იდის იმპულსი ვერ ხვდება ცნობიერებაში (სუპერ-ეგო ცენზურას ადებს), მაგრამ არც ქრება — ის ბრუნდება სიმპტომად, ოცნებად, ენის გარდახვევად, ობსესიად.
ცივილიზაციის დისკომფორტი
ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი)-ში ფროიდი სტრუქტურულ მოდელს გადაჰქონდა კულტურულ მასშტაბზე. ცივილიზაცია, ფროიდის მიხედვით, თავის მოქალაქეებს აიძულებს, მუდმივად ჩაახშონ იდის აგრესია და სექსუალობა. ამ ჩახშობის ფასი არის დანაშაულის გრძნობის გაძლიერება — სუპერ-ეგო სულ უფრო სასტიკი ხდება საკუთარი მფლობელის მიმართ.
„დანაშაულის გრძნობის გაძლიერება არის ის ფასი, რომელსაც ცივილიზაციის პროგრესისთვის ვიხდით.”
ეს არის ფროიდის ტრაგიკული ანთროპოლოგიის ბირთვი: რაც უფრო „გაცივილიზებული” ხდება ადამიანი, მით უფრო მძიმეა მისი შინაგანი შეჩერება.
კავშირები
- ფსიქოანალიზი: ზიგმუნდ ფროიდი, ოიდიპოსის კომპლექსი, არაცნობიერი
- ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი — ფროიდის „დოსტოევსკი და მამისკვლა” ესეში აზარტული თამაში წარმოდგენილია როგორც იდისა და სუპერ-ეგოს სასტიკი შეჯახების ზუსტი ილუსტრაცია
- ფილოსოფია: ფრიდრიხ ნიცშე-ს ცუდი სინდისი და რესენტიმენტი — სუპერ-ეგოს წინარე-ფსიქოანალიტიკური აღწერაა
- წყარო ნაშრომი: ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი)
- ხიდი: დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე