რესენტიმენტი
განმარტება
რესენტიმენტი (ფრანგ. ressentiment — „გადახდილი გრძნობა”, „განმეორებითი შურისძიებისმიერი აფექტი”) არის ფრიდრიხ ნიცშე-ს ერთ-ერთი ცენტრალური ფსიქოლოგიურ-ფილოსოფიური კატეგორია, რომელიც სისტემური სახით იშლება „მორალის გენეალოგიისთვის” (1887, GM, I, 10) ტრაქტატში. ტერმინი აღნიშნავს სულიერ მდგომარეობას, როდესაც სუსტ სუბიექტს არ აქვს ძალა, ღიად უპასუხოს შეურაცხყოფას ან უთანასწორობას გარე მოქმედებით; შესაბამისად, მისი სიძულვილი, შური და შურისძიების წყურვილი შიგნით იღუნება, გამუდმებით ხელახლა განიცდება (ფრანგული re-sentir — „ისევ იგრძენი”) და ბოლოს აღმოცენდება როგორც მორალური გადაფასება: სუსტობა დანერგილია როგორც „სიკეთე”, სიძლიერე — როგორც „ბოროტება”.
ნიცშეს დიაგნოზი: მონური მორალის დაბადება
ნიცშესთვის რესენტიმენტი არის სწორედ ის ფსიქოლოგიური ძრავი, რომელმაც იუდეო-ქრისტიანული („მონური”) მორალი წარმოშვა. „ბატონთა მორალი” სიძლიერეს, სიამაყეს, საკუთარი თავის დადასტურებას აფასებს; „მონური მორალი” კი, რომელიც რესენტიმენტის ნიადაგზე აღმოცენდება, ჯერ „არას” ამბობს გარესამყაროსადმი (უცხოსადმი, ძლიერისადმი, ჯანმრთელისადმი) და მხოლოდ შემდეგ ქმნის საკუთარ „დიახს”. ეს არის რეაქტიული, არა აქტიური მორალი: ის სხვის უარყოფას სჭირდება, რათა თავი დაიმკვიდროს.
შესაბამისად, თანაგრძნობა, მოკრძალება, ქედმოხრილობა, სიმდაბლე, „მოყვასის სიყვარული” — ყველა ეს ქრისტიანული სათნოება ნიცშესთვის არ არის ღირებულება-ს-ს-ღ-მ-ე-დ, არამედ სუსტთა ფარული შურისძიების გაცილი ფორმაა, რითაც ისინი ძლიერებს მორალურად დებენ ტყვეობაში.
დოსტოევსკის „იატაკქვეშელი ადამიანი” როგორც არქეტიპი
რესენტიმენტის ყველაზე სრული ლიტერატურული პორტრეტი, რომელიც თვით ნიცშემდე დაიწერა, არის ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი)-ს მთხრობელი. იატაკქვეშელი ადამიანი — კლერკი, რომელიც ცხოვრობს სოციალურ ჩრდილში, პეტერბურგის „ბნელ კუთხეებში” — მუდმივად ხელახლა განიცდის ოდესღაც მიღებულ შეურაცხყოფებს, წლობით გეგმავს შურისძიებას ოფიცერზე, რომელიც მხარმაც კი არ შეახო მისი არსებობა, და ბოლოს ქალაქში, ოფიცრის გამოჩენის წუთში, ვერ მოქმედებს.
ამ ფსიქოლოგიურ სტრუქტურას ნიცშემ ზუსტად შეახამა თავისი ფილოსოფიური დიაგნოზი — იმდენად, რომ L’esprit souterrain-ის ფრანგმა მთარგმნელმა ოთხჯერ გამოიყენა სიტყვა ressentiment იქ, სადაც რუსულ ორიგინალში ეს ტერმინი საერთოდ არ არსებობს. ეს თარგმანი გახდა ნიცშეს ლექსიკური აღმოჩენის წერტილი — იხ. დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე.
კავშირები
- ფილოსოფია: ფრიდრიხ ნიცშე, მორალის გენეალოგიისთვის (წიგნი), სიკეთისა და ბოროტების მიღმა (წიგნი), ნიჰილიზმი
- ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი, ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი)
- ფსიქოლოგია: ზიგმუნდ ფროიდი-ს „დათრგუნვის” და „რეპრესიული აგრესიის” მექანიზმი რესენტიმენტის ფსიქოანალიტიკური პარალელია
- ხიდი: დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე
ვერტიკალური ჯაჭვი
ძველი ბერძნული ტრაგედიის შურისძიებითი ეთოსი → ქრისტიანული სიმდაბლის ეთიკა (ნიცშესეული დიაგნოზით „პირველი რესენტიმენტი”) → დოსტოევსკის იატაკქვეშელი ადამიანი → ნიცშეს „მორალის გენეალოგია” → მაქს შელერის „რესენტიმენტი ზნეობების აგებულებაში” (1912) → მე-20 საუკუნის კრიტიკული თეორია და კულტურულ-პოლიტიკური დიაგნოზები.