კულტურული მატრიცა

დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე

4 წთ კითხვა

დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე (1860–1900)

ცენტრალური ციტატა

„დოსტოევსკი ერთადერთი ფსიქოლოგია, ვისგანაც რაღაც ვისწავლე: ის ჩემი ცხოვრების ერთ-ერთი ულამაზესი ბედნიერებაა.” (ფიოდორ დოსტოევსკი — “the only psychologist I learned from”, ფრიდრიხ ნიცშე, კერპების მწუხრი / Twilight of the Idols).

„გონებრივი შესაძლებლობების სიდიადითა და ინტელექტუალური სიძლიერით მისი ადგილი შექსპირის გვერდითაა.” (ზიგმუნდ ფროიდი — “not far behind Shakespeare”, დოსტოევსკი და მამისკვლა / Dostoevsky and Parricide, 1928).

წყაროების რუკა

წყაროს იდენტიფიკატორიაკადემიური დეტალი და კონტექსტინაშრომი / გვერდი / წელი
1ნიცშეს მიერ დოსტოევსკის ფრანგული თარგმანის (L’esprit souterrain) აღმოჩენა ნიცაში (1886-1887 წლების ზამთარი) და მისი ფსიქოლოგიური გენიის უპირობო აღიარება.ფრიდრიხ ნიცშე, კორესპონდენციები.
1წყაროების უთანხმოება (Flag): დოსტოევსკის რუსულ ორიგინალში არ გამოუყენებია სიტყვა ressentiment. თუმცა ფრანგმა მთარგმნელმა ეს ტერმინი ოთხჯერ იხმარა, რითაც ნიცშეს მთავარი ფილოსოფიური ინსტრუმენტი მიაწოდა.„მორალის გენეალოგია” (GM, I, 10).
4ზიგმუნდ ფროიდის მიერ დოსტოევსკის აზარტულ თამაშებზე დამოკიდებულების ახსნა, როგორც თვითდასჯის მექანიზმისა და მამისკვლისკენ მიმართული არაცნობიერი ლტოლვის კომპენსაციისა.ზიგმუნდ ფროიდი, „დოსტოევსკი და მამისკვლა” (1928).
2ფროიდის კრიტიკული ხედვა: მიუხედავად აღფრთოვანებისა, ფროიდი თვლიდა, რომ დოსტოევსკიმ თავისი ნევროზის გამო დათმო ჭეშმარიტი თავისუფლება და ტრადიციულ მორალს დაემორჩილა.ფროიდის წერილი თეოდორ რაიკს.
6„იატაკქვეშელი ადამიანის” აჯანყება რაციონალიზმის (2+2=4) წინააღმდეგ, როგორც ლინგვისტური და ფსიქოლოგიური თავისუფლების მანიფესტაცია მექანიკურ დეტერმინიზმზე.კრისტევას (Kristeva) „დოსტოევსკი”.
1ნიცშეს მონური მორალის მოდელი და იატაკქვეშეთის სულიერი სივრცე: დეტალური მითითებები „ბნელ კუთხეებსა” და ფარულ გზებზე, სადაც იბადება მორალური სიყალბე.„მორალის გენეალოგია” (GM, I, 14).

ფილოსოფიური სინთეზი

მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევრისა და მეოცე საუკუნის დასაწყისის ინტელექტუალური ლანდშაფტი წარმოუდგენელია ფიოდორ დოსტოევსკის, ზიგმუნდ ფროიდისა და ფრიდრიხ ნიცშეს ფუნდამენტური გადაკვეთის გარეშე. ეს სამკუთხედი აყალიბებს უმძლავრეს ჰორიზონტალურ ხიდს ლიტერატურულ ფენომენოლოგიას, პრაქტიკულ ფსიქოანალიზსა და ეგზისტენციალურ ნიჰილიზმს შორის. ცენტრალური ღერძი, რომელზეც ეს დისკურსი ტრიალებს, არის „იატაკქვეშეთის ჩანაწერების” (Notes from Underground) მთავარი პერსონაჟი — ინდივიდი, რომელმაც უარყო საყოველთაო რაციონალიზმი და განმანათლებლობის ეპოქის მექანიკური დეტერმინიზმი.

ზიგმუნდ ფროიდმა 1928 წლის ეპოქალურ ესეში „დოსტოევსკი და მამისკვლა” (Dostoevsky and Parricide) მწერლის ფსიქოლოგიური სტრუქტურა კლინიკურ-ანალიტიკურ ჭრილში დაშალა. ფროიდისთვის იატაკქვეშელი ადამიანის ირაციონალური ქცევები და თავად დოსტოევსკის ობსესიური ლტოლვა აზარტული თამაშებისკენ არ წარმოადგენდა უბრალო მორალურ მანკიერებას. ეს იყო იდის (Id — არაცნობიერი ინსტინქტები) და სუპერეგოს (Superego — მორალური ინსტანცია, სინდისი) სასტიკი, დამანგრეველი შეჯახების პირდაპირი ილუსტრაცია. ფროიდის დაკვირვებით, თამაშის ვნება იყო მასტურბაციული აქტის ჩანაცვლება და ამავდროულად, თვითდასჯის სასტიკი მექანიზმი. დოსტოევსკის სუპერეგო, რომელიც დატვირთული იყო მამის სიკვდილით გამოწვეული ოიდიპოსისეული დანაშაულის გრძნობით, ითხოვდა მუდმივ მსხვერპლს. იდი კი პოულობდა გამოსავალს რულეტკაში, სადაც ადამიანი ყველაფერს კარგავს. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მწერალი აბსოლუტურ ფსკერზე დაეშვებოდა და სრულ ქონებას წააგებდა (სუპერეგოს დასჯის მოთხოვნა დაკმაყოფილდებოდა), ეძლეოდა მას წერის (შემოქმედებითი სუბლიმაციის) შესაძლებლობა.

ფრიდრიხ ნიცშემ, რომელმაც 1886-1887 წლების ზამთარში საფრანგეთის ქალაქ ნიცაში სრულიად შემთხვევით აღმოაჩინა დოსტოევსკის ნაწარმოების ფრანგული თარგმანი L’esprit souterrain, ეს ფსიქოლოგიური ქაოსი სრულიად სხვა ფილოსოფიური პრიზმით წაიკითხა. ნიცშესთვის იატაკქვეშელი ადამიანი არა ფსიქოანალიტიკური კვლევის ობიექტი, არამედ რესენტიმენტის (ressentiment) უზენაესი არქეტიპია. სივრცითი იზოლაცია, მიწისქვეშეთში, სიბნელესა და „ბნელ კუთხეებში” მიმალვის სურვილი, რომელსაც დოსტოევსკი ასე ოსტატურად აღწერს, ზედმიწევნით ზუსტად ემთხვევა ნიცშეს მონური მორალის მატარებლის ფსიქოლოგიურ დახასიათებას მის ტრაქტატში „მორალის გენეალოგია” (On the Genealogy of Morality, GM, I, 10). რესენტიმენტი არის მდგომარეობა, როდესაც სუბიექტს არ გააჩნია ძალა, ღიად იმოქმედოს გარესამყაროს წინააღმდეგ; შესაბამისად, მისი სიძულვილი და შურისძიების წყურვილი მიიმართება შიგნით, წამლავს მის სულს და შობს მორალურ სიყალბეს. იატაკქვეშელი ადამიანი მუდმივად გეგმავს შურისძიებას ოფიცერზე, მაგრამ არასდროს მოქმედებს — ეს არის რესენტიმენტის კლასიკური გამოვლინება.

აქ იკვეთება კულტურული ტრანსფერისა და ტერმინოლოგიური მუტაციის უმნიშვნელოვანესი ფაქტი: რუსულ ორიგინალში დოსტოევსკის არსად გამოუყენებია ფრანგული სიტყვა ressentiment. თუმცა, ფრანგმა მთარგმნელმა ტექსტში ეს ტერმინი ოთხჯერ ჩართო. ამ თარგმანმა, ფაქტობრივად, ნიცშეს მისცა ის ლექსიკური და კონცეპტუალური ინსტრუმენტი, რომლითაც მან შემდგომში დასავლური მორალის დეკადანსის მთელი თავისი კრიტიკა ააგო. დოსტოევსკის პერსონაჟი იქცა ეპისტემოლოგიურ ხიდად, რომელმაც ერთდროულად დაბადა ფროიდის ფსიქოანალიტიკური დანაშაულის სუბიექტი და ნიცშეს ფილოსოფიური დიაგნოზი ნიჰილიზმის ზღვარზე მყოფი ევროპისთვის.

ჯვარედინი კავშირები

ვერტიკალური ჯაჭვი

არტურ შოპენჰაუერის ირაციონალური ნება (Schopenhauer’s Will) → იატაკქვეშელი ადამიანის ფსიქოლოგიური სტრუქტურა (წინამდებარე ხიდი) → მე-20 საუკუნის ეგზისტენციალიზმი და ანალიტიკური ფსიქოლოგია.

წყაროები

  1. Nietzsche and Dostoevsky: On the Verge of Nihilism (Lisbon Philosophical Studies — Uses of Languages in Interdisciplinary Fields). dokumen.pub
  2. Julia Kristeva — Dostoyevsky in the Face of Death — or Language Haunted by Sex (European Perspectives: A Series in Social Thought and Cultural Criticism). Columbia University Press, 2023. scribd.com
  3. Nietzsche and Dostoevsky. Peter Lang. peterlang.com
  4. Dostoevsky and Freud: Autonomy and Addiction in Gambling (PDF). ResearchGate. researchgate.net
  5. Pathological Gambling: A Comprehensive Review. UCF STARS. stars.library.ucf.edu
  6. Dostoyevsky, or The Flood of Language. dokumen.pub
  7. The Dialectic of Ressentiment: Pedagogy of a Concept. OAPEN Library. library.oapen.org
  8. #20 – The Underground Spirit (Transcript). The Martyr Made Podcast. musixmatch.com

გრაფის ხედი

უკუბმულები