ჰენრი მილერი (1891-1980)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ჰენრი მილერი — ამერიკული ლიტერატურის დიონისური ანტი-პურიტანი, რომელმაც პროზა გადააქცია სხეულის, ქუჩის, შიმშილისა და ექსტაზის ნედლ ჩანაწერად. დაიბადა მანჰეტენში გერმანული წარმოშობის მკერავის ოჯახში, აღიზარდა ბრუკლინში. 40 წლამდე ლიტერატურულ წარმატებას ვერ მიაღწია — სამსახურები იცვლებოდა (Western Union-ის პერსონალის მენეჯერი — გამოცდილება, რომელმაც „კაპრიკორნის ტროპიკი” გააჩინა), ცოლ-ქმრული კატასტროფები გროვდებოდა.
1930 წელს თითქმის უცხოვრებო პარიზში გაემგზავრა, სადაც ცხრა წელი იცხოვრა „კიბიდან გადაგდებული ღმერთის სიმსუბუქით”. სწორედ აქ დაწერა „კიბოს ტროპიკი” (1934), რომელიც ამერიკაში 27 წლის განმავლობაში აკრძალული იყო პორნოგრაფიის ბრალდებით — ცენზურის ბრძოლა, რომელიც 1964 წელს უზენაესმა სასამართლომ მის სასარგებლოდ გადაწყვიტა და ეს ამერიკული ლიტერატურის თავისუფლების ისტორიაში გადამწყვეტი მომენტი გახდა.
ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი
მილერი არის ფრიდრიხ ნიცშეს „დიონისური დაწყების” ლიტერატურული განხორციელება — ცხოვრების „დიდი ჰო”. ის უარყოფს ამერიკულ პურიტანიზმს, ბურჟუაზიულ მორალს, ეკონომიკურ წარმატების კულტს. „კიბოს ტროპიკის” გახსნა — „ეს არ არის წიგნი ჩვეულებრივი გაგებით. ეს არის გრძელვადიანი ცილისწამება, ცილისწამება და გაკიცხვა” — მისი მთელი პროექტის მანიფესტია.
თუ ერნესტ ჰემინგუეი პარიზში სტოიკურ-აპოლონური ხელოვნებას აშენებდა (ლაკონიური წინადადება, აისბერგის თეორია), მილერი იყო მისი ზუსტი დიონისური საპირისპირო — წინადადება ფეთქებადი, არქიტექტურა გაუპატივცემული, თემა — სხეული, სექსი, შიმშილი, აღვირახსნილი ენა. ორივე ერთსა და იმავე ეპოქის პარიზში იყო, მაგრამ მათი ამერიკები ერთმანეთს ვერ ცნობდა.
ფსიქოლოგიურად მილერი არის თვითობის გრანდიოზული აფირმაცია — ვალტ უიტმენის „მე ვუმღერი ჩემ თავს” XX საუკუნის ვერსია, შერეული დ. ჰ. ლოურენსის სქესობრივი მისტიციზმით.
საკვანძო ნაშრომები
- კიბოს ტროპიკი (Tropic of Cancer, 1934) — პარიზული შიმშილი, სექსი, ვერბალური ფეთქებადობა
- შავი გაზაფხული (Black Spring, 1936) — ექსპერიმენტული პროზა-ესეის ნაზავი
- კაპრიკორნის ტროპიკი (Tropic of Capricorn, 1939) — ნიუ-იორკული ახალგაზრდობა, Western Union-ის ჯოჯოხეთი
- ვარდისფერი ჯვარცმის ტრილოგია (Sexus, Plexus, Nexus, 1949-1960)
- დიდი მარმარილოს კოლოსი (1941) — საბერძნეთის მოგზაურობის წიგნი, მისი ყველაზე ნაკლებად პროვოკაციული და ყველაზე მისტიკური ნაშრომი
- დ. ჰ. ლოურენსის სამყარო — კრიტიკული ნაშრომი მისი მთავარი წინამორბედის შესახებ
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: ერნესტ ჰემინგუეი (პარიზული ემიგრაცია, მაგრამ აპოლონური ანტიპოდი); ფ. სკოტ ფიცჯერალდი (იგივე ეპოქა, საპირისპირო ესთეტიკა); დ. ჰ. ლოურენსი (სქესობრივი მისტიცი, რომელიც მილერმა ექსპლიციტურად დაამემკვიდრა); ანაის ნინი (მისი მუზა, საყვარელი, რედაქტორი); კნუტ ჰამსუნი (ურბანული შიმშილის გენეალოგია)
- ფილოსოფია: ფრიდრიხ ნიცშე — დიონისური დაწყება, ცხოვრების აფირმაცია, მორალის გადაფასება
- ფსიქოლოგია: ვილჰელმ რაიხი — სქესობრივი ენერგია; ზიგმუნდ ფროიდი (რომელსაც მილერი ნახევრად პატივს სცემდა, ნახევრად დასცინოდა)
- ცენზურის ბრძოლა: ჯეიმს ჯოისის „ულისე”, დ. ჰ. ლოურენსის „ლედი ჩატერლის საყვარელი” — ლიტერატურული თავისუფლების ერთიანი ფრონტი
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედები: ვალტ უიტმენი (თვითობის გრანდიოზული ექსპანსია), რემბო (პოეტი-მეამბოხე), ფიოდორ დოსტოევსკი („მიწისქვეშეთის ჩანაწერებიდან” მონოლოგური ხმა), ფრიდრიხ ნიცშე, კნუტ ჰამსუნი („შიმშილი” — ურბანული ცხოვრების ჰალუცინაცია)
- თანამედროვე: ერნესტ ჰემინგუეი, ფ. სკოტ ფიცჯერალდი, ჯეიმს ჯოისი, ანაის ნინი, ლოურენს დარელი (მისი მთავარი მეგობარი)
- მემკვიდრეები: ბითნიკები — ჯეკ კერუაკი („გზაზე” პირდაპირ მიდევნებს მილერის ავტობიოგრაფიულ მეტოდს), ალენ გინზბერგი („ყვირილი”); ჩარლზ ბუკოვსკი (პოსტ-მილერული ლოს-ანჯელესის ჯოჯოხეთი); ფილიპ როტი („პორტნოის გასაჩივრება”); ნორმან მეილერი
- არქეტიპი: ჩრდილი (არქეტიპი)ს ღია ცელებრაცია — მილერი არ მალავს ჩრდილს, არამედ მას ცეკვის პარტნიორად ხდის