ომის შემდგომი ეპოქა (1945 – 1975)
ოცდაათი წელი ატომური ბომბისა და ბანაკების ჩრდილში — როცა ეგზისტენციალიზმი მწვერვალს აღწევს, კინო სერიოზული ხელოვნება ხდება, ხოლო განმანათლებლობის პროექტს აუშვიცზე პასუხის გაცემა უწევს.
რა განსაზღვრავდა ამ ეპოქას
ევროპა ამერიკული ქოლგის ქვეშ იბინავებს თავს; მის პარალელურად, საბჭოთა კონტრ-ქოლგის ქვეშ — ნახევარი კონტინენტი. ცივი ომი ყველაფერს სტრუქტურას აძლევს. ფილოსოფიაში ეგზისტენციალიზმი ყოველდღიურ სიტყვად იქცევა: ჟან-პოლ სარტრის 1945 წლის ლექცია ეგზისტენციალიზმი ჰუმანიზმია (წიგნი) “თავისუფლებას”, “შიშსა” და “ცუდ რწმენას” ყავახანის სიტყვებად აქცევს. ალბერ კამიუ წერს უცხოს, შავ ჭირს (ვიკიში ჯერ არ არის შესული), “სიზიფეს მითს”. ბეკეტი დგამს “გოდოს მოლოდინში”-ს. ხორხე ლუის ბორხესი თანამედროვე მოთხრობას ახლებურად ააცოცხლებს.
ფრანკფურტის სკოლა (ადორნო, ჰორკჰაიმერი, მარკუზე, შემდეგ ჰაბერმასი) სვამს კითხვას: როგორ წარმოქმნა გონებამ ბანაკები? — და პასუხად აგებს კრიტიკულ თეორიას. 1960-იან წლებში სტრუქტურალიზმი და შემდეგ პოსტსტრუქტურალიზმი (ლევი-სტროსი, ბარტი, ფუკო, დერიდა, ლაკანი) იწყებენ იმ ჰუმანისტური სუბიექტის დაშლას, რომელსაც ეგზისტენციალისტები იცავდნენ.
კინო კი — კინო ხდება ეპოქის დიდი ახალი ხელოვნება. ინგმარ ბერგმანი შვედეთში თეოლოგიას კინოს ფორმას აძლევს (მეშვიდე ბეჭედი (1957)). აკირა კუროსავა იაპონიიდან მსოფლიო კინოში ზნეობრივ სიმწიფეს შემოიტანს (დერსუ უზალა (1975)). ანდრეი ტარკოვსკი საბჭოთა კავშირში აკეთებს ნელ, სიწმინდესთან მიახლოებულ ფილმებს — ანდრეი რუბლიოვი (1966), სარკე (1975), სტალკერი (1979), სოლარისი — რომლებიც ლოცვასავით ჟღერს. სტენლი კუბრიკი (ვიკიში ცალკე გვერდად ჯერ არ დევს, მაგრამ „2001: კოსმოსური ოდისეათი” წარმოდგენილი) ამერიკული ნუარიდან „2001: კოსმოსური ოდისეის” ცივ რაციონალიზმამდე გადადის. მიქელანჯელო ანტონიონი (დაბნელება (1962)) კინოს ენაზე თარგმნის ეგზისტენციალურ სიცარიელეს. ფედერიკო ფელინი (რვა და ნახევარი (1963)) სიზმრისა და მხატვრული კრიზისის ფენომენოლოგიას იწერს. ახალი ჰოლივუდი (მარტინ სკორსეზე, კოპოლა, ოლტმენი) ეპოქის ბოლოს ჩამოდის და ამერიკულ კინოს ზრდასრულობას სძენს (ტაქსის მძღოლი (1976), აპოკალიფსი ახლა (1979)).
ძირითადი ფიგურები
- ფილოსოფია/ლიტერატურა: ჟან-პოლ სარტრი, ალბერ კამიუ, სიმონ დე ბოვუარი, ბეკეტი, ხორხე ლუის ბორხესი, ცელანი, პრიმო ლევი, ჰანა არენდტი, ადორნო, მარკუზე, ფუკო, ლაკანი, დერიდა
- რომანისტები: ფრენკ ჰერბერტი (დიუნი (წიგნი), 1965 — პრე-ჰიპი ფანტასტიკის საწყისი), ჯეკ კერუაკი (ბიტ თაობა), ჰენრი მილერი, ნაბოკოვი (ემიგრანტი)
- კინო: ინგმარ ბერგმანი, აკირა კუროსავა, ანდრეი ტარკოვსკი, ფედერიკო ფელინი, მიქელანჯელო ანტონიონი, მარტინ სკორსეზე, ფრანგული ახალი ტალღა (გოდარი, ტრიუფო), კოპოლა, ოზუ (გვიანი), ბრესონი
- მიმდინარეობები: ავტორული კინო, ახალი ჰოლივუდი
რატომ არის მნიშვნელოვანი
ომის შემდგომი ეპოქა ის დროა, როცა ფილოსოფია, ლიტერატურა და კინო ერთმანეთს თანაბარ დისციპლინებად აღიარებენ. ბერგმანის ფილმი ჭეშმარიტი ფილოსოფიური მოვლენაა; სარტრის რომანი — ქაღალდზე გადატანილი კინემატოგრაფიული წარმოსახვა. ხელოვნებებს შორის ზღვარი იშლება, რადგან მათ უკან ერთი და იგივე კითხვა დგას: როგორ იცხოვრო აზრიანად სამყაროში, რომელმაც ჰიროსიმა და აუშვიცი უკვე წარმოშვა?
ანდრეი ტარკოვსკი ცალკე აღსანიშნავი ფიგურაა — ეპოქის ერთ-ერთი უღრმესი სულიერი მხატვარი, რომელიც ვიკის ცენტრალურ მისტიციზმსა და მართლმადიდებლურ ხაზს (ანდრეი რუბლიოვი (1966)) კინოს ენაზე გამოხატავს.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ჟან-პოლ სარტრი — ეგზისტენციალიზმი ჰუმანიზმია (წიგნი), გულისრევა (წიგნი) — ეგზისტენციალიზმის მთავარი პოპულარიზატორი.
- ალბერ კამიუ — უცხო (წიგნი) — აბსურდის ცენტრალური ტექსტი.
- ინგმარ ბერგმანი — მეშვიდე ბეჭედი (1957) — თეოდიცეის ყველაზე ფართო კინემატოგრაფიული განსხეულება.
- აკირა კუროსავა — დერსუ უზალა (1975) — ცივილიზაცია/ბუნება, სიბერე, სიკვდილი.
- ანდრეი ტარკოვსკი — ანდრეი რუბლიოვი (1966), სარკე (1975), სტალკერი (1979) — მართლმადიდებლური ესთეტიკა, მისტიციზმი, უკუკუთხოვანი პერსპექტივა.
- მიქელანჯელო ანტონიონი — დაბნელება (1962) — ევროპული ეგზისტენციალური სიცარიელე.
- ფედერიკო ფელინი — რვა და ნახევარი (1963) — ოცნებისა და რეალობის საზღვრის დაშლა.
- სტენლი კუბრიკი (ფილმით წარმოდგენილი) — 2001_ კოსმოსური ოდისეა (1968) — ნიცშე ეკრანზე; აპოკალიფსის რაციონალობა.
- მარტინ სკორსეზე — ტაქსის მძღოლი (1976) — დოსტოევსკის იატაკქვეშა ადამიანი ნიუ-იორკში.
- ფრენკ ჰერბერტი — დიუნი (წიგნი), დიუნის მესია (წიგნი) — ანტი-მესიანური ფანტასტიკა, ოლდოს ჰაქსლისა და ჯორჯ ორუელის მემკვიდრე.
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედი: გვიანი მოდერნიზმი; მეორე მსოფლიო ომი.
- მემკვიდრე: თანამედროვე ეპოქა; ციფრული გადატრიალება; პოსტსტრუქტურალიზმი და მომდევნო თეორია.
თემები
- აბსურდი
- ეგზისტენციალიზმი
- ნიჰილიზმი
- გაუცხოება
- თეოდიცეა
- მონომითი (ჯოზეფ კემპბელი, 1949)
- უკუკუთხოვანი პერსპექტივა
- მისტიციზმი