მოდერნიზმი

განმარტება

მოდერნიზმი არის მე-20 საუკუნის პირველი ნახევრის ფუნდამენტური კულტურული რევოლუცია, რომელმაც დაანგრია მე-19 საუკუნის მიერ აგებული ობიექტური რეალობის წარმოდგენა. თუ რეალიზმი და ნატურალიზმი ცდილობდნენ დაეჭირათ “სამყარო ისე, როგორც არის”, მოდერნიზმმა გააცნობიერა, რომ არცერთი “ისე როგორც არის” არ არსებობს — არის მხოლოდ ცნობიერების ფრაგმენტული ნაკადი, ენის თამაში, მითოლოგიური შრეები. ცენტრალური თემები: გაუცხოება, ღმერთის სიკვდილის შემდგომი ცარიელი სივრცე (ფრიდრიხ ნიცშე), ფორმის ექსპერიმენტი, მითის ხელახალი აქტივაცია, აბსურდი (კაფკა).

ისტორიული კონტექსტი

მოდერნიზმი იშვა ორი გლობალური ტრავმიდან — პირველი მსოფლიო ომი (1914-1918) და რუსული რევოლუცია (1917) — და ოთხი ინტელექტუალური აფეთქებიდან:

1. ფრიდრიხ ნიცშე — “ღმერთი მოკვდა” (1882) → ღირებულებების კრიზისი, ნიჰილიზმი
2. ზიგმუნდ ფროიდი — “სიზმრების ინტერპრეტაცია” (1899) → არაცნობიერი, სიახლე ადამიანის ცნობიერებაში
3. აინშტაინი — ფარდობითობის თეორია (1905, 1915) → აბსოლუტური დრო/სივრცის დაკარგვა
4. ედმუნდ ჰუსერლი / მარტინ ჰაიდეგერი — ფენომენოლოგია: ცნობიერება, არა ობიექტი, ფილოსოფიის ცენტრი

ევროპული მოდერნიზმი:

• ფრანც კაფკა — პრაღა, ყველაზე რადიკალური მოდერნისტი: “გარდასახვა (წიგნი)”, “პროცესი (წიგნი)”, “განაჩენი (წიგნი)”, “სადამსჯელო კოლონიაში (წიგნი)”, “შიმშილის ხელოვანი (წიგნი)”
• ჯეიმს ჯოისი — ცნობიერების ნაკადი, მითოლოგიური სტრუქტურა: “Ulysses” (1922), “Finnegans Wake”
• მარსელ პრუსტი — “À la recherche du temps perdu” (1913-1927): მეხსიერების ფენომენოლოგია, სუბიექტური დრო
• თომას მანი — გერმანული მოდერნიზმი: “სიკვდილი ვენეციაში (წიგნი)”, “Der Zauberberg”, “Doktor Faustus”, “მოთხრობები (თომას მანი) ტომი 1”, “მოთხრობები (თომას მანი) ტომი 2”
• ჰერმან ჰესე — ფსიქო-სულიერი მოდერნიზმი (“Siddhartha”, “Steppenwolf”)
• ვირჯინია ვულფი — ცნობიერების ნაკადი, ფემინისტური მოდერნიზმი (მხოლოდ ნახსენები)
• ერიხ მარია რემარკი — “დაკარგული თაობის” ომის ლიტერატურა: “ტრიუმფის თაღი (წიგნი)”, “ბედნიერების სამი ამხანაგი”
• ანტუან დე სენტ-ეგზიუპერი — ჰუმანისტური მოდერნიზმი: “ადამიანთა მიწა (წიგნი)”, “პატარა პრინცი (წიგნი)”

ამერიკული მოდერნიზმი (“დაკარგული თაობა”):

• ერნესტ ჰემინგუეი — მინიმალისტური პროზა: “მზეც ამოდის (წიგნი)”, “მშვიდობით, იარაღო (წიგნი)”, “მოხუცი და ზღვა (წიგნი)”, მოთხრობები (ჰემინგუეი)
• ფ. სკოტ ფიცჯერალდი — “დიდი გეტსბი (წიგნი)”: ამერიკული ოცნება-ს მოდერნისტული დიაგნოზი
• თომას ვულფი — “დაკარგული ბიჭი (წიგნი)”, ამერიკული ავტობიოგრაფიული მოდერნიზმი
• ჰენრი მილერი — “Tropic of Cancer”: სექსის, ცხოვრების და ფორმის რადიკალური ექსპერიმენტი

რუსული მოდერნიზმი (პოსტ-რევოლუციური):

• მიხეილ ბულგაკოვი — სატირული მოდერნიზმი, მითი + რეალობა: “ოსტატი და მარგარიტა (წიგნი)”, “ძაღლის გული (წიგნი)”, “თეთრი გვარდია (წიგნი)”, “მორფიუმი (წიგნი)”

იაპონური მოდერნიზმი:

• რიუნოსუკე აკუტაგავა — იაპონური მოდერნიზმის პიონერი: ფორმის ექსპერიმენტი, ცნობიერების ფრაგმენტაცია (“Rashomon”, “In a Grove”)

საკვანძო კონცეფციები

კონცეფცია	განმარტება	კავშირი
ცნობიერების ნაკადი	აზრების ფრაგმენტული, არახაზოვანი ნაკადი	ჯეიმს ჯოისი, მარსელ პრუსტი, ვულფი
ფრაგმენტაცია	ერთიანი მე-ს, დროის, მნიშვნელობის დაშლა	პრუსტი, ელიოტი (The Waste Land)
გაუცხოება	ინდივიდის გათიშვა სამყაროსგან, სხეულისგან, საკუთარი თავისგან	ფრანც კაფკა — გარდასახვა (წიგნი)
აბსურდი	სამყაროს უაზრობა, რომელიც მაინც “მუშაობს”	ფრანც კაფკა — პროცესი (წიგნი)
მითის ხელახალი წაკითხვა	ძველი მითი + თანამედროვე რეალობა	ჯეიმს ჯოისი (Odysseus), თომას მანი (Faust), მიხეილ ბულგაკოვი
ფორმის ექსპერიმენტი	ტრადიციული ნარატივის უარყოფა	ჯოისი, ვულფი, რიუნოსუკე აკუტაგავა
სუბიექტური დრო	ქრონოლოგიის ნაცვლად შინაგანი ხანგრძლივობა (Bergson)	მარსელ პრუსტი
არაცნობიერი	ფროიდი-იუნგი → ლიტერატურის მასალა	ჯოისი, მანი, ჰერმან ჰესე
”დაკარგული თაობა”	პირველი მსოფლიო ომის ტრავმა	ერნესტ ჰემინგუეი, ერიხ მარია რემარკი, ფ. სკოტ ფიცჯერალდი
არსებობა-ყოფნისკენ	”Dasein”, გადანალა ადამიანის მდგომარეობაზე	ჰაიდეგერი → კაფკა, ჰესე

გამოვლინებები სხვა დომენებში

📚 ლიტერატურა

• ფრანც კაფკა — აბსურდი-სა და გაუცხოება-ის ლიტერატურული ნორმატივი
• ჯეიმს ჯოისი — ფორმის ექსპერიმენტის უზენაესი
• მარსელ პრუსტი — მეხსიერების და დროის მოდერნისტული ფენომენოლოგი
• თომას მანი — ფილოსოფიური მოდერნიზმი, ნიცშეს მემკვიდრე
• ერნესტ ჰემინგუეი — “აისბერგის თეორია”, მინიმალისტური მოდერნიზმი
• ფ. სკოტ ფიცჯერალდი — ამერიკული ოცნება-ს მოდერნისტული ეპოქა
• მიხეილ ბულგაკოვი — მოდერნიზმი საბჭოთა ცენზურის ქვეშ

🎭 ფილოსოფია — ფილოსოფიური მოდერნიზმი

• ედმუნდ ჰუსერლი — ფენომენოლოგია: “დაუბრუნდი თვით ფენომენებს”; ცნობიერების ლიტერატურული ძიების ფილოსოფიური საფუძველი (პრუსტი, ჯოისი)
• მარტინ ჰაიდეგერი — “ყოფნა და დრო” (1927): Dasein, “სიკვდილისკენ ყოფნა”, “გაუცხოების” ფუნდამენტური ანალიზი
• ფრიდრიხ ნიცშე — მოდერნიზმის უდიდესი ფილოსოფიური წინამორბედი: “ღმერთი მოკვდა”, ნიჰილიზმი, ზეკაცის თეორია
• ალბერ კამიუ — “მითოსი სიზიფესი” (1942): აბსურდი როგორც მოდერნისტული მდგომარეობის ფილოსოფიური სინთეზი
• ჟან-პოლ სარტრი — “ყოფნა და არარა” (1943): მოდერნიზმის ეგზისტენციალისტური მოგვიანო ვერსია
• ვიტგენშტაინი — ენის ფილოსოფია, მოდერნისტული ფორმა აზროვნებაში

🧠 ფსიქოლოგია

• ზიგმუნდ ფროიდი — არაცნობიერი, “Ödipus complex”, სიზმრების ინტერპრეტაცია → პირდაპირი ლიტერატურული მასალა (ჯოისი, მანი, ჰესე)
• კარლ იუნგი — კოლექტიური არაცნობიერი, არქეტიპები: “სტეპის მგლის” (ჰესე) იუნგიანური სხემა; ჩრდილი (არქეტიპი) კაფკასთან
• ვიქტორ ფრანკლი — ლოგოთერაპია (“Man’s Search for Meaning”, 1946): მოდერნისტული “უაზრობის” ფსიქოთერაპიული პასუხი

🎬 კინო

• გერმანული ექსპრესიონიზმი (Murnau, Lang) — კინო-მოდერნიზმი
• 2001_ კოსმოსური ოდისეა (1968) — მითის ხელახალი წაკითხვა კოსმოსში (Nietzsche-ს “Also sprach Zarathustra” music cue)
• სტალკერი (1979) — ტარკოვსკის მოდერნისტული ფილოსოფიური კინო
• აპოკალიფსი ახლა (1979) — Conrad-ი (Heart of Darkness) + მოდერნიზმი + ვიეტნამი
• მანქანისტი (The Machinist, 2004) — კაფკასა და ფროიდის მემკვიდრე: ორეულობა (Doppelgänger), ბრალის ფსიქოდინამიკა

✝️ რელიგია

• მოდერნიზმი ძირითადად ათეისტურია ან კრიზისული რწმენის (“ღმერთი მოკვდა”, ნიჰილიზმი)
• ჰერმან ჰესე — აღმოსავლური სულიერება (ბუდიზმი, ინდუიზმი) მოდერნისტული ფორმით (“Siddhartha”)
• თომას მანი — “Doktor Faustus”: ხელოვნება როგორც სული-ეშმაკი შემოქმედება, ტანჯვა და გამოსყიდვა-ს მოდერნისტული ვარიაცია
• მიხეილ ბულგაკოვი — ოსტატი და მარგარიტა (წიგნი): რელიგიური მითი (პილატე/იესო) + მოდერნისტული სატანა
• ტილიხი — მოდერნისტული თეოლოგია

წარმომადგენელი ნაწარმოებები

წელი	ნაწარმოები	ავტორი	კავშირი
1912	სიკვდილი ვენეციაში (წიგნი)	თომას მანი	დიონისური/აპოლონური კრიზისი
1913	Swann’s Way	მარსელ პრუსტი	ცნობიერების ნაკადი, მეხსიერება
1915	გარდასახვა (წიგნი)	ფრანც კაფკა	გაუცხოება, აბსურდი
1922	Ulysses	ჯეიმს ჯოისი	მითი + ცნობიერების ნაკადი
1922	პროცესი (წიგნი)	ფრანც კაფკა	აბსურდი, ბიუროკრატიული ჯოჯოხეთი
1924	Der Zauberberg	თომას მანი	მოდერნისტული ფილოსოფიური რომანი
1925	დიდი გეტსბი (წიგნი)	ფ. სკოტ ფიცჯერალდი	ამერიკული ოცნების დიაგნოზი
1926	მზეც ამოდის (წიგნი)	ერნესტ ჰემინგუეი	დაკარგული თაობა
1927	In a Grove	რიუნოსუკე აკუტაგავა	მოდერნისტული ფორმა, რელატივიზმი
1927	მორფიუმი (წიგნი)	მიხეილ ბულგაკოვი	ფსიქიკური ნარატივი
1929	მშვიდობით, იარაღო (წიგნი)	ერნესტ ჰემინგუეი	ომის ანტი-ჰეროიკა
1929	Steppenwolf	ჰერმან ჰესე	იუნგიანური ცნობიერების რუკა
1934	Tropic of Cancer	ჰენრი მილერი	ფორმის ექსტრემალური გატეხვა
1939	ადამიანთა მიწა (წიგნი)	ანტუან დე სენტ-ეგზიუპერი	ჰუმანისტური მოდერნიზმი
1940	თეთრი გვარდია (წიგნი)	მიხეილ ბულგაკოვი	რევოლუციის მოდერნისტული დიაგნოზი
1943	პატარა პრინცი (წიგნი)	ანტუან დე სენტ-ეგზიუპერი	მოდერნისტული ალეგორია
1945	ტრიუმფის თაღი (წიგნი)	ერიხ მარია რემარკი	ემიგრაციის და ომის მოდერნიზმი
1952	მოხუცი და ზღვა (წიგნი)	ერნესტ ჰემინგუეი	გვიანი მოდერნიზმი, ჰეროიზმის ხელახალი განმარტება
1967	ოსტატი და მარგარიტა (წიგნი)	მიხეილ ბულგაკოვი	მითოსი + მოდერნიზმი + სატირა

ვერტიკალური კავშირები

• წინამორბედი:
  • რეალიზმი (ფლობერი → ჯოისი: ფორმის დახვეწა; დოსტოევსკი → კაფკა: ფსიქოლოგიური ინტენსივობა)
  • ნატურალიზმი (ზოლა → მანი “ბუდენბროკები”; ჰამსუნი → კაფკა)
  • ფრიდრიხ ნიცშე — “ღმერთი მოკვდა”, ნიჰილიზმი, ზეკაცის თეორია (ლონდონი → ფიცჯერალდი → მანი)
  • ზიგმუნდ ფროიდი და კარლ იუნგი — არაცნობიერი
  • სიმბოლიზმი (Baudelaire, Mallarmé, Rimbaud) — ფორმის თავისუფლების საწყისი
• მემკვიდრე:
  • ეგზისტენციალური ლიტერატურა — სარტრი, ალბერ კამიუ (“უცხო (წიგნი)”), Simone de Beauvoir
  • პოსტმოდერნიზმი — ბორხესი, ეკო, Pynchon: მოდერნიზმის რადიკალიზაცია მეტა-ნარაციით
  • მაგიური რეალიზმი (ხორხე ლუის ბორხესი, García Márquez, ჰარუკი მურაკამი)
  • კინოს “ავტორის თეორია” (nouvelle vague)
  • აბსურდი-ს თეატრი (Beckett, Ionesco)