ბეჭდების მბრძანებელი: მეფის დაბრუნება (1955)
ავტორი: ჯ.რ.რ. ტოლკინი · 1955
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
შუახმელეთი უფსკრულის პირასაა. საურონის უზარმაზარი არმია გონდორის უკანასკნელ დიდ სამეფოს ემუქრება. მინას ტირითი ალყაშია, გონდორის მმართველი დენეთორი ჭკუიდან იშლება საურონის პალანტირიდან დანახული ძალის ქვეშ და საკუთარ თავს (და შვილ ფარამირსაც კი უცდის) ცოცხლად წვავს. განდალფი ფარამირს გადაარჩენს: „ძალაუფლება არ მოგცეს შენ, გონდორის მმართველო, შენი სიკვდილის საათის ბრძანებისა.”
ყველაზე ბნელ მომენტში როჰანის ცხენოსნები მოდიან. მეფე თეოდენი გმირულად იღუპება. მისი დისშვილი ეოვინი (ქალი, ვისაც რაინდობის უფლებას უკრძალავდა საზოგადოება) და ჰობიტი მერი ერთად კლავენ ნაზგულთა მბრძანებელს — წინასწარმეტყველების ახდენა. არაგორნი ჩამოდის მკვდართა არმიით და ახალი ძალებით, ბრძოლას იგებენ.
მაგრამ ნამდვილი, ფსიქოლოგიური ომი მორდორშია. ფროდო და სემი ბეჭდის სიმძიმის ქვეშ მიცოცავენ ბედისწერის მთისკენ. ფროდო ფიზიკურად და სულიერად ნადგურდება. სემი ზურგზე იკიდებს მას: „ვერ წავიღებ შენთვის ბეჭედს, მაგრამ შემიძლია შენი წაყვანა.” მთის მწვერვალზე კი შოკისმომგვრელი რამ ხდება: ფროდო ნებდება. ბეჭედმა დაამარცხა — „ბეჭედი ჩემია!”
სწორედ აქ ერევა პროვიდენცია: გოლუმი, რომელიც მათ სდევდა, ფროდოს თითს აცამს, ბეჭედს სტაცებს და სიხარულით ფეხი ცდება — ლავაში ვარდება ბეჭედთან ერთად. საურონი ქრება. სამყარო გადარჩა არა ფროდოს ძალისხმევით, არამედ ადრე გამოჩენილი წყალობით — ფროდომ რომ გოლუმი არ მოკლა: „გოლუმის გარეშე, სემ, მე ვერ გავანადგურებდი ბეჭედს.”
არაგორნი გონდორის მეფე ხდება (ელესარი), ქორწინდება არუენზე. ეოვინი და ფარამირი ერთმანეთს პოულობენ. მაგრამ ფინალი სევდიანია: ფროდო აცნობიერებს, რომ ომის ფსიქოლოგიური იარები არასდროს შუშდება: „ვცადე შაირის გადარჩენა, გადავარჩინე კიდეც, მაგრამ არა ჩემთვის.” ის ელფებთან ერთად ტოვებს შუახმელეთს. სემი ბრუნდება ჩვეულებრივ ცხოვრებაში: „მოდი, აქ ვარ.”
ფილოსოფიური ბირთვი
ტოლკინი კათოლიკური ფილოსოფიიდან იკვებება:
Estel — ლოგიკის წინააღმდეგ იმედი. „არ ყოფილა დიდი იმედი. მხოლოდ სულელური იმედი, როგორც მითხრეს.” ეს არ არის ოპტიმიზმი — ეს რწმენის მოქმედებაა ლოგიკური მარცხის მოლოდინში. დენეთორის რაციონალიზმი უიმედობაში გადადის; განდალფის რწმენა გადაარჩენს.
სიმხდალის მორალი. „ხელმწიფობა არ მოგცეს შენ, გონდორის მმართველო, შენი სიკვდილის საათის ბრძანებისა.” ეს ტოლკინის კათოლიკური შეხედულებაა სუიციდზე: ადამიანს არ აქვს საკუთარი სიკვდილის „მბრძანებლობის” უფლება. დენეთორი მხდალია — ამიტომ იწვის.
წყალობა როგორც ფუნდამენტური ძალა. ფროდო ვერ იმარჯვებს ბეჭედზე — ყველას ეს შეუძლებელი იქნება. მაგრამ მოდის ევკატასტროფა, რადგან ფროდომ ადრე გოლუმი არ მოკლა. წყალობამ გადაარჩინა სამყარო, არა ძალამ.
სიკვდილი როგორც ძღვენი. არაგორნის დამშვიდობება არუენთან: „ჩვენ არ ვართ სამყაროს წრეებს სამუდამოდ მიჯაჭვულნი, მათ მიღმა უფრო მეტი დარჩება, ვიდრე მხოლოდ მოგონება.” მოკვდავობა ღვთიური ძღვენია — უკვდავების ძიება (ნუმენორელები, საურონი) ყოველთვის ტირანიას ბადებს.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფუნქცია |
|---|---|---|
| ფროდო | მოწამე / მსხვერპლშეწირული გმირი | ქრისტესმიერი ფიგურა, რომელიც მარცხდება მაგრამ სამყაროს გადაარჩენს |
| სემი | ერთგული მსახური / „ჩვეულებრივი გმირი” | ყოველდღიური სიყვარული, ფიზიკური საყრდენი |
| არაგორნი | დაბრუნებული მეფე / მკურნალი | საკრალური უფლების, მეომრისა და მკურნალის სინთეზი |
| განდალფი | ბრძენი მოხუცი (არქეტიპი) / ანგელოზ-მასწავლებელი | ცოცხალი რწმენა, იმედის შენარჩუნება |
| დენეთორი | ტრაგიკული სიამაყე / რაციონალური უიმედობა | „ფილოსოფიური სიკვდილი” — რწმენის არქონა ნიჰილიზმში გადადის |
| გოლუმი | ჩრდილი / ადიქციის პერსონიფიკაცია | ფროდოს დათრგუნული მხარე; წყალობის ობიექტი |
| ეოვინი | ქალი-მებრძოლი / წინასწარმეტყველების ახდენა | მარგინალიზებული იდენტობის ტრიუმფი აბსოლუტურ ბოროტებაზე |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | ციტატა |
|---|---|---|
| ერთი ბეჭედი | აბსოლუტური ძალაუფლება, ადიქცია, ნების განადგურება | „ვხედავ მას გონებაში, როგორც ცეცხლის დიად ბორბალს” |
| თეთრი ხე | გონდორის სამეფო ხაზის სულიერი სიჯანსაღე | „შეტრიალდი მწვანე სამყაროსკენ და შეხედე იქ, სადაც ყველაფერი ცარიელი ჩანს” |
| გალადრიელის მინა (Phial) | იმედის სინათლე უღრმეს სიბნელეში | შელობის ბუნაგში ფროდოს გადამრჩენელი |
| მთა მოუნტ დუმი | გადაწყვეტის ადგილი, სადაც ნება ცდება | — |
ფილოსოფიური დებატი
დენეთორი (რაციონალური უიმედობა): „დასავლეთი დაეცა. დრო დამდგარა ყველასათვის, ვინც მონა არ უნდა გახდეს, რომ წავიდეს.”
განდალფი (მოვალეობა თავმდაბლობით): „ჩვენი საქმე არ არის სამყაროს ყველა მოქცევის დამორჩილება, არამედ იმის გაკეთება, რაც ჩვენშია, რათა გადავარჩინოთ იმ წლებს, რომლებშიც დავაყენეს.”
იმარჯვებს განდალფი — არა იმიტომ, რომ რაციონალურად მართალია, არამედ იმიტომ, რომ სამყარო რწმენით იმართება, არა გაანგარიშებით. დენეთორის სუიციდი ცხადად დაგმობილია.
ჰორიზონტალური კავშირები
- დანტე ალიგიერი — ღვთაებრივი კომედია: ფროდოს მოგზაურობა ჯოჯოხეთში (მორდორი) და ნათელში (გრეი ჰევენსი) ადგილობრივი რაგვარობით სამი ქრისტიანული სამყაროს რეპლიკაა
- ჰომეროსი — ეპიკური სტრუქტურა, გმირის მოგზაურობა, ღმერთების (ვალარების) ჩარევა
- ფიოდორ დოსტოევსკი — „იდიოტის” მიშკინი ≈ ფროდო: მკვდარი გმირი, რომელიც ბოროტების სისტემაში ფიზიკურად მარცხდება, მაგრამ სულიერად ამარცხებს
- იმედი — „estel” როგორც რელიგიური ცნება, ცხადლივი გამოხატულება
- ძალაუფლების ცდუნება — ბეჭედი ≈ ფაუსტის ხელშეკრულება ≈ რასკოლნიკოვის თეორია
- ჩრდილი (არქეტიპი) — გოლუმი ფროდოს ჩრდილია: ორივე ბეჭდის მატარებელი, ფროდო გოლუმად რომ არ იქცეს, ამიტომ ხედავს თანაგრძნობით
- წყალობა და პატიება — ცენტრალური მორალური ბირთვი, ფინალური ევკატასტროფის მიზეზი
- კინემატოგრაფია — პიტერ ჯექსონის ტრილოგიის ფინალი (2003) კინოხელოვნების ერთ-ერთი მწვერვალია
ვერტიკალური ჯაჭვი
[[ჰომეროსი]], „ოდისეა" (ძვ. წ. მე-8 ს.) — მოგზაურობა სახლში
↓
ანონიმი, „ბეოვულფი" (მე-8 ს.) — ჩრდილოური გმირის სიკვდილი ბოროტებასთან ბრძოლაში
↓
[[დანტე ალიგიერი]], [[ღვთაებრივი კომედია (წიგნი)]] (1320) — კოსმიური მოგზაურობა ცოდვაში და ნათელში
↓
ჯონ მილტონი, „დაკარგული სამოთხე" (1667) — სატანის ფიგურა, ძალაუფლების ცდუნება
↓
ბეჭდების მბრძანებელი: მეფის დაბრუნება (1955) — თანამედროვე ეპიკური მითოსი
↓
ურსულა ლე გუინი, „ზღვისკიდის ოსტატი" (1968) — ფენტეზის ფილოსოფიური ტრადიცია