დიუნის მესია (1969)
ავტორი: ფრენკ ჰერბერტი · 1969 · Dune Messiah ციკლის პოზიცია: დიუნის სერიის მეორე წიგნი — დიუნის ტრიუმფის შემდეგ 12 წლით, დიუნის ბავშვების წინ.
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
წარმოიდგინე, რომ პოლ ატრეიდესი უკვე იმპერატორია და მთელ სამყაროს მართავს. პირველი წიგნის ტრიუმფიდან 12 წელი გავიდა. პოლის რელიგიური ჯიჰადის გამო 61 მილიარდი ადამიანი დაიღუპა და ახლა პოლი თავისივე შექმნილი მითისა და წინასწარმეტყველური ხილვების მძევალია. ის ხედავს მომავალს, მაგრამ ეს არ ეხმარება — პირიქით, აგიჟებს.
ამ დროს იწყება გლობალური შეთქმულება მის წინააღმდეგ. შეთქმულებაში ჩართულები არიან: ბენე გესერიტი, კოსმოსური გილდია, პრინცესა ირულანი (პოლის ფორმალური ცოლი) და ტლეილაქსელები (სახის შეცვლის ოსტატები). ისინი პოლს ჩუქნიან “გოლას” — ხელოვნურად გაცოცხლებულ დანკან აიდაჰოს, რომელსაც ახლა ჰეითი ჰქვია. ჰეითს თავისი წარსული არ ახსოვს, მაგრამ ტლეილაქსელებმა მასში ფარული პროგრამა ჩადეს: როცა პოლი ყველაზე სუსტ წერტილში იქნება, ჰეითმა ის უნდა მოკლას.
პარალელურად, ირულანი პოლის ნამდვილ სიყვარულს, ჩანის, ფარულად წამლავს, რათა ის არ დაორსულდეს. ჩანი მაინც ახერხებს დაორსულებას, მაგრამ შხამის გამო მისი სიცოცხლე საფრთხეშია. პოლი ამას თავისი ხილვებით ხედავს, მაგრამ იცის, რომ თუ რამეს შეცვლის, უარესი მოხდება.
შეთქმულები არ ჩერდებიან და ქალაქში ატომურ იარაღს, “ქვის მწველს” (Stone burner) აფეთქებენ. პოლი ფიზიკურად ბრმავდება, მაგრამ იმდენად კარგად აქვს დამახსოვრებული მომავალი, რომ ხილვების დახმარებით ჩვეულებრივად აგრძელებს სიარულს და მართვას. ეს ხალხს კიდევ უფრო აშინებს და მას ღმერთად მიიჩნევენ.
ფინალი ძალიან ემოციური და ფილოსოფიურია. ჩანი კვდება მშობიარობისას, მაგრამ აჩენს ტყუპებს — ლეტოსა და ღანიმას (რაც პოლს არ ჰქონდა ნანახი ხილვებში). ჩანის სიკვდილზე ნათქვამი სიტყვები (“ის წავიდა”) ხდება ტრიგერი ჰეითისთვის, რომელმაც პოლი უნდა მოკლას. თუმცა, შინაგანი სიყვარულისა და ლოიალობის წყალობით, ჰეითი არღვევს პროგრამას და სრულად იბრუნებს დანკან აიდაჰოს მეხსიერებას.
ტლეილაქსელი სკაითეილი ემუქრება ჩვილების მოკვლით, თუ პოლი არ დათმობს ტახტს — სანაცვლოდ ჰპირდება, რომ ჩანის გოლად გააცოცხლებს. პოლი უარს ამბობს ამ საშინელ გარიგებაზე. ის თავისი ახალშობილი ვაჟის, ლეტოს, წინასწარმეტყველური თვალების გავლით იხედება (რადგან თავად ბრმაა) და კლავს სკაითეილს.
საბოლოოდ, პოლი იღებს გადაწყვეტილებას: ის ფრემენების კანონს მიჰყვება — როგორც ბრმა კაცი, მარტო მიდის უდაბნოში, რათა მოკვდეს (ან ქვიშის ჭიამ შთანთქოს). ამით ის ანადგურებს საკუთარ ღვთაებრივ კულტს და ათავისუფლებს სამყაროს თავისი მმართველობისგან. მის შვილებსა და იმპერიას კი თავის დას, ალიას, უტოვებს რეგენტად.
ფილოსოფიური ბირთვი
თუ პირველი წიგნი მესიანური აღზრდის რომანია, დიუნის მესია არის მისი ანტი-ვერსია — მესიის დეკონსტრუქცია. ცენტრალური კითხვა: რა მოჰყვება გმირის გამარჯვებას? ჰერბერტის პასუხი ცივია: 61 მილიარდი მკვდარი, ჯიჰადით გაჟღენთილი ბიუროკრატია და ერთი ადამიანი, რომელიც საკუთარი მითის ტყვეა.
“No more terrible disaster could befall your people than for them to fall into the hands of a Hero.” / „არ არსებობს იმაზე საშინელი უბედურება, რაც შეიძლება თავს დაატყდეს შენს ხალხს, ვიდრე მათი ჩავარდნა გმირის ხელში.” — ფარდოტ კაინსი (ეპიგრაფი).
ეს არის წიგნის მთავარი თეზისი და პირდაპირი პოლემიკა კემპბელისეული მონომითის რომანტიზებულ ვერსიასთან. ჰერბერტი ამტკიცებს, რომ “გმირი” არ არის ხსნა — ის არის კატასტროფა.
წინასწარმეტყველების მახე. პოლი ხედავს მომავალს, მაგრამ ცოდნა მას ათავისუფლებს თავისუფალი ნებისგან. ეს არის კალვინისტური პრედესტინაციის თეოლოგიური კამათის სეკულარული ვერსია: თუ მომავალი უკვე ცნობილია, მოქმედებს თუ არა თავისუფალი ნება?
“I am dying of prescience, did you know that, Duncan?” / „ვკვდები წინასწარმეტყველებით, იცოდი ეს, დანკან?”
რელიგიის კორუფცია. ჰერბერტი აფრთხილებს, რომ რელიგიისა და მთავრობის შერწყმა ანადგურებს ორივეს:
“Government cannot be religious and self-assertive at the same time. Religious experience needs a spontaneity which laws inevitably suppress.” / „მთავრობა არ შეიძლება იყოს ერთდროულად რელიგიურიც და თვითდამკვიდრებაზე ორიენტირებულიც. რელიგიურ გამოცდილებას სჭირდება სპონტანურობა, რომელსაც კანონები გარდაუვლად ახშობენ.”
ეს დოსტოევსკის დიდი ინკვიზიტორის პარაბოლის ინვერსიაა: იქ ინკვიზიტორი ქრისტეს უპირისპირდება, აქ მესია თავად ხდება ინკვიზიტორი და თავისივე მითს ებრძვის.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფუნქცია |
|---|---|---|
| პოლ ატრეიდესი / მუად’დიბი | ტრაგიკული ზეკაცი, “მესია-ინკვიზიტორი” | მოდის როგორც გმირი, მიდის როგორც წინასწარმეტყველების მოწამე; ანტი-მონომითი-ს პროტაგონისტი |
| ჰეითი / დანკან აიდაჰო | Doppelgänger; “პროგრამირებული ანგელოზი” | სიყვარული არღვევს დეტერმინიზმს; ადამიანური ნების გამარჯვება კოდზე |
| ალია ატრეიდესი | უცხო-ნაცნობი (das Unheimliche); “დედის ხმების მატარებელი ბავშვი” | კოლექტიური არაცნობიერის ფიზიკური პერსონიფიკაცია |
| ჩანი | უდაბნოს ანიმა; სუფთა ანიმა | პოლის დედამიწული ხიდი; მისი სიკვდილი = პოლის სულიერი სიკვდილი |
| ირულანი | ”ცარიელი დედოფალი” | პოლიტიკური ფასადი, რომლის შიშველი ამბიცია კლავს ჩანს |
| სკაითეილი | ”სახის მოცეკვავე” მანიპულატორი; მორალის გარეშე ინტელექტი | ტექნოკრატიული ცინიზმი, რომელიც ოჯახს შანტაჟის ინსტრუმენტად აქცევს |
| ედრიკი (გილდიის ნავიგატორი) | ორაკულური ოპონენტი | წინასწარმეტყველებათა “ნისლი” — ხელოვნური აცილება მეორე ხილვისა |
პოლის არქეტიპული ევოლუცია: კემპბელის გმირი → “ქარიზმული ტირანი” → მოწამე-გადამდგომი. ის ყოფილ დიუნში აღმდგარი “ახალი ადამი”, რომელიც აქ საკუთარი ცოდვისთვის იღუპება. განსხვავება ქრისტეფიგურისგან: პოლი თავს არ სწირავს სხვების ცოდვაზე — ის კვდება საკუთარ ცოდვაზე.
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | სცენა |
|---|---|---|
| ჩამოვარდნილი მთვარე | პოლის სამყაროს ნგრევა, ჩანის სიკვდილი | პოლის შინაგანი ხილვა აივანზე; „I saw a moon fall… It was gone, destroyed.” |
| ქვის მწველი (Stone Burner) | ატომური ძალა, რომელიც აბრმავებს; ძალაუფლების ალეგორია | ოთეიმის სახლზე თავდასხმა; „They have taken my eyes, as well, but not my vision.” |
| ტარო (Dune Tarot) | ქაოსი, რომელიც ამღვრევს წინასწარმეტყველებას | ალიას ტაძარში; „It muddied the waters of Time until the prescient strained to detect moments but an hour off.” |
| უდაბნო და ქვიშის ჭია | ფრემენული კანონი; ღვთაებრივი განსჯის ინსტრუმენტი | პოლის ფინალური გასვლა უდაბნოში — ბრმის რიტუალური სიკვდილი |
| ფსიქიკის გოლა (Hayt-Duncan) | მეხსიერება როგორც სული; კოდის vs. იდენტობის კონფლიქტი | ჩანის სიტყვების ტრიგერი („She is gone.”) |
საკვანძო ციტატები
- “No more terrible disaster could befall your people than for them to fall into the hands of a Hero.” / „არ არსებობს იმაზე საშინელი უბედურება, რაც შეიძლება თავს დაატყდეს შენს ხალხს, ვიდრე მათი ჩავარდნა გმირის ხელში.” — ფარდოტ კაინსი (ეპიგრაფი). წიგნის ანტი-მონომითი-ს მანიფესტი.
- “Government cannot be religious and self-assertive at the same time.” / „მთავრობა არ შეიძლება იყოს ერთდროულად რელიგიურიც და თვითდამკვიდრებაზე ორიენტირებულიც.” — ჯესიკას წერილი. თეოკრატიის ფუნდამენტური კრიტიკა.
- “There exists no separation between gods and men; one blends softly casual into the other.” / „ღმერთებსა და ადამიანებს შორის არ არსებობს გამიჯვნა; ერთი რბილად და ბუნებრივად ერწყმის მეორეს.” — მუად’დიბის ანდაზა. პოლის მესიანური ტრანსფორმაციის ხაზი.
- “To use raw power is to make yourself infinitely vulnerable to greater powers.” / „უხეში ძალის გამოყენება ნიშნავს საკუთარი თავის უსასრულოდ მოწყვლადად ქცევას უფრო დიდი ძალების წინაშე.” — პოლის შინაგანი მონოლოგი. ბენე გესერიტის აქსიომა + პოლის ჯიჰადის ფატალური დიაგნოზი.
- “Empires do not suffer emptiness of purpose at the time of their creation. It is when they have become established that aims are lost and replaced by vague ritual.” / „იმპერიები არ განიცდიან მიზნის სიცარიელეს მათი შექმნის დროს. როდესაც ისინი მკვიდრდებიან, მიზნები იკარგება და ბუნდოვანი რიტუალით იცვლება.” — ირულანი. ყველა იმპერიის (მათ შორის რომის, ბიზანტიის, ამერიკული) ენტროპიის ზოგადი კანონი.
- “Constitutions become the ultimate tyranny,” / „კონსტიტუციები ხდება საბოლოო ტირანია,” — პოლი საბჭოს სხდომაზე. მისი ყველაზე ნიცშესეული ხაზი.
- “I am a cleansed mind washed free of the imperatives from my human past.” / „მე ვარ გასუფთავებული გონება, ჩემი ადამიანური წარსულის იმპერატივებისგან თავისუფალი.” — ჰეითი. ირონია: ის სულაც არ არის წარსულისგან თავისუფალი, მეხსიერება ფრაგმენტულად ბრუნდება.
- “Every man carries his own past with him,” / „ყოველი ადამიანი საკუთარ წარსულს თან ატარებს,” — ჰეითი ჩანის. მიანიშნებს დანკან აიდაჰოს გარდაუვალ გამოღვიძებაზე — ფროიდიანულ დაბრუნებას.
- “I am dying of prescience, did you know that, Duncan?” / „ვკვდები წინასწარმეტყველებით, იცოდი ეს, დანკან?” — პოლი. ხილვა როგორც დაავადება.
- “There are problems in this universe for which there are no answers.” / „ამ სამყაროში არის პრობლემები, რომლებსაც პასუხები არ აქვთ.” — პოლი ჩანის სიკვდილის შემდეგ. კაპიტულაცია ქაოსის წინაშე.
ფილოსოფიური დებატი
წინასწარმეტყველება vs. სპონტანურობა. პოლი ედრიკს, გილდიის ნავიგატორს, უპირისპირდება კითხვაში — შესაძლებელია თუ არა მომავლის მართვა. ედრიკი იცავს პოზიციას, რომ ხილვა ინსტრუმენტია; პოლი კი ამტკიცებს, რომ ხილვა წყევლაა. მომავალი ქაოსია, რომელიც ცდილობენ გააკონტროლონ; საბოლოოდ პოლის პოზიცია მარცხდება ტექსტის ლოგიკით: ის, ვინც მომავალს ხედავს, მისი ტყვეა.
პროგრამირება vs. ადამიანური ბუნება. ტლეილაქსელებს (ბიჯაზი, სკაითეილი) სჯერათ, რომ პიროვნება შეიძლება შეიქმნას და გაკონტროლდეს. ადამიანი — ბიოქიმიური მანქანაა. ეს მექანისტური, პოზიტივისტური პოზიცია მარცხდება ჰეით-დანკანში: სიყვარული (ალიასადმი) და ლოიალობა (პოლისადმი) არღვევს კოდს. ჰერბერტი ამ დებატში რუსოანელური ჰუმანიზმის მხარეზეა.
| ტლეილაქსელი პოზიცია | ატრეიდესული პოზიცია |
|---|---|
| ადამიანი = პროგრამირებადი ავტომატი | ადამიანი = შეუმცირებადი სული |
| მომავლის ფორმირება შესაძლებელია | მომავალი ქაოსია, რომელიც მხოლოდ ნგრევაშია შემეცნებადი |
| რელიგია = ინსტრუმენტი | რელიგია = ცოცხალი ცეცხლი, რომელიც წვავს ინსტრუმენტარიუმს |
| ძალაუფლება = კონტროლი | ძალაუფლება = მოწყვლადობა |
ჰორიზონტალური კავშირები
📚 ლიტერატურა
- ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — დიდი ინკვიზიტორი-ს პარაბოლა: პოლი = მეორე მოსვლის ქრისტე, რომელიც აღმოჩნდა, რომ თვითონვე იქცა ინკვიზიტორად. ჰერბერტი ამ ინვერსიას პოლიტიკურ სათხაზო ფორმულად აქცევს.
- ჯორჯ ორუელი, 1984 (წიგნი) — ქარიზმული ლიდერის კულტი, ისტორიის მანიპულაცია. განსხვავება: ორუელი გარეგანია (უინსტონი მსხვერპლია), ჰერბერტი შინაგანი (პოლი მსხვერპლიც და ჯალათიც).
- ფრანც კაფკა — პოლის ბრმავდება ქვის მწველით = კაფკიანური სასჯელი (“სასჯელი ცნობილია სანამ დანაშაული გამოიცხადება”).
- ალბერ კამიუ, უცხო (წიგნი) — პოლის ფინალური უდაბნოში გასვლა = კამიუსეული აქტი, თავისუფლების ერთადერთი ჟესტი აბსურდულ სამყაროში.
- ტ. ე. ლოურენსი, “სიბრძნის შვიდი სვეტი” — ჰერბერტის პირდაპირი წყარო; არაბული აჯანყების ევროპელი ლიდერის დილემა = ფრემენების ჯიჰადის ევროპელი ლიდერი.
- შექსპირი, “მაკბეტი” — ტრაგიკული ზეადამიანი, რომელსაც წინასწარმეტყველება მახეში აბამს.
- სოფოკლე, “ოიდიპოსი” — ის, ვინც იცის, თავის ბრმავდება; დასრულება თვითმოძიებით.
💡 ფილოსოფია
- ფრიდრიხ ნიცშე, ზეკაცის თეორია — პოლი = ნიცშეს Übermensch-ის ანტი-ვერსია. ჰერბერტი ნათლად ამბობს: თუ ნიცშემ ღმერთის სიკვდილი გამოაცხადა, ჰერბერტი ცხადყოფს, რომ ადამიანი-ღმერთი არის ყველაზე დიდი კატასტროფა.
- დიდი ინკვიზიტორი — ცენტრალური რეფერენცი. პოლი საკუთარი კულტის ინკვიზიტორია.
- თავისუფალი ნება — “წინასწარმეტყველების მახე” = კალვინისტური პრედესტინაციის სეკულარული ვერსია; ბერდიაევის თავისუფლების თეოლოგიის ინვერსია.
- ძალაუფლება და მორალი — “Constitutions become the ultimate tyranny” = მაკიაველი + ჰობსი.
- ფუკო, “დისციპლინა და დასჯა” — ჯიჰადური ბიუროკრატია = პასტორალური ძალაუფლების გადაჭარბებული ვერსია.
- ჰანა არენდტი, “ეიხმანი იერუსალიმში” — ბოროტების ბანალობა: ჯიჰადის მცდელები არა დემონები, არამედ ერთგული ბიუროკრატებია.
🧠 ფსიქოლოგია
- კარლ გუსტავ იუნგი, ჩრდილი (არქეტიპი) — პოლის ჯიჰადი = მისი დათრგუნული ჩრდილი-ის ფიზიკური გამოვლინება. “მესია” პერსონა აფრენიდან ცდილობს თავი დაიცვას, მაგრამ ჩრდილი 61 მილიარდ მკვდარში მატერიალიზდება.
- ორეულობა (Doppelgänger) — ჰეითი/დანკანი: კლასიკური ფროიდიანული “უცხო-ნაცნობი” (das Unheimliche); იდენტობა ფრაგმენტებიდან.
- არაცნობიერი — ალია = კოლექტიური არაცნობიერის ბავშვი-მატარებელი. ყველა დედის გონება ერთ ბავშვში.
- ანიმა და ანიმუსი — ჩანი (ანიმა), ირულანი (ანტი-ანიმა). პოლის ორი ქალი = შინაგანი ფრაგმენტაცია.
- ვიკტორ ფრანკლი, “ლოგოთერაპია” — პოლის “I belong to a vision” = აზრის ძიებიდან აზრის მონობამდე გადახრა.
🎬 კინო
- დიუნი (2021) — ვილნიოვის ადაპტაცია აჩერებს დიუნის ფინალზე; მესიის მოტივები უკვე ვილნიოვის მეორე ნაწილში ჩნდება (ჩანის სკეპტიციზმი), მაგრამ ამ რომანის თვითონ ადაპტაცია ჯერ არ არსებობს.
- ლინჩის “დუნე” (1984) — ვიზუალურად ფრაგმენტული, მესიის სევდიანი ტონი იქ არ გადადის.
- კუბრიკი, “2001” — წინასწარმეტყველი ინტელექტის სიკვდილი (HAL) = პოლის წინასწარმეტყველების სიკვდილი.
- ბერგმანი, “მეშვიდე ბეჭედი” — რაინდი სიკვდილს ეთამაშება; პოლი წინასწარმეტყველებას ეთამაშება.
- ტარკოვსკი, “სტალკერი” — ზონის ცენტრში “ოთახი, რომელიც სურვილს ახდენს” = პოლის ხილვის მოწამლული სასწაული.
- “Apocalypse Now” (კოპოლა) — კურცი = კოლონიალური “მესია”, რომელიც საკუთარ სიგიჟეში იკარგება. პარალელი პოლთან ძალიან ძლიერია.
✝️ რელიგია
- ქრისტიანობა — პოლის “passion” (ტანჯვა-გათავისუფლება): ბრმა მოწამე, რომელიც ფრემენების კანონით თავს სწირავს. ანტი-ვოსკრესება: არ ბრუნდება.
- ისლამი — ჯიჰადის ცენტრალური როლი. ჰერბერტი არ აკრიტიკებს ისლამს per se — ის აკრიტიკებს ნებისმიერი რელიგიის მახეს მასობრივი მობილიზაციის სახით.
- ბუდიზმი — პოლის ფინალური გადაწყვეტილება (დათმობა, “Golden Path”-ის უარყოფა მოდულში) = შოპენჰაუერიანული Verneinung des Willens / ბუდისტური nirvāṇa.
- ცოცხალი ღმერთ-მეფე (ფარაონი, ინკა, იაპონიის იმპერატორი) — პოლი იღებს ამ როლს და მერე ანადგურებს; ის-ბს ფემე-ის რევოლუცია.
ვერტიკალური ჯაჭვი
სოფოკლე, “ოიდიპოსი” (ძვ. წ. V ს.) → ახალი აღთქმა, ქრისტეს მეორე მოსვლის ლოდინი (I ს.) → დოსტოევსკი, დიდი ინკვიზიტორი (1880) → ნიცშე, ზარატუსტრა (1883) → ტ. ე. ლოურენსი, “სიბრძნის შვიდი სვეტი” (1926) → ფრენკ ჰერბერტი, დიუნი (1965) → ფრენკ ჰერბერტი, “დიუნის მესია” (1969) → დიუნის ბავშვები (წიგნი) (1976) → დიუნის ღმერთი-იმპერატორი (წიგნი) (1981) → დიუნის ერეტიკოსები (წიგნი) (1984) → დუნეს კაპიტულუმი (წიგნი) (1985) → ვილნიოვი, დიუნი (2021) (2021–).
პარალელური ხაზი ანტი-გმირის დეკონსტრუქციაში: 1984 (წიგნი) (1949) → “Apocalypse Now” (1979) → “Breaking Bad” (2008) → “The Boys” (2019).
არქეტიპული ანალიზი
პოლის მონომითის ინვერსია. კემპბელის კლასიკურ მონომითში გმირი ბრუნდება საზოგადოებაში “ელიქსირით”. პოლი ბრუნდება 61 მილიარდი მკვდრით. ჰერბერტი არღვევს კემპბელის სტრუქტურას სწორედ ფინალურ ნაბიჯში — “Return with the Elixir” ხდება “Departure into the Desert”. ეს არის ანტი-რესტიტუცია: გმირი აცნობიერებს, რომ მისი დაბრუნება არის კატასტროფა, და ერთადერთი ჟესტი — გაუჩინარება.
კოლექტიური არაცნობიერის მესიანიზმი. პოლი = კოლექტიური გაუცხოებული ჩრდილის მატერიალიზაცია. ფრემენების არაცნობიერი მოელოდა მუად’დიბს; როცა ის მოვიდა, ჩრდილის ყველა შინაარსი (ძალადობა, შური, ჭირვეულობა) ჯიჰადის სახით განთავისუფლდა. იუნგიანური დიაგნოზი: არქეტიპი, რომელიც ცნობიერებაში არ არის ინტეგრირებული, ისტორიაში ფეთქდება.
ანიმის მკვლელობა. ჩანი = პოლის ანიმა, მისი დედამიწული, ემპათიური, ემოციური ცნობიერება. ირულანი წამლავს ჩანს = პოლიტიკა კლავს სულს. პოლის ბრმავდება ამის წინამძღვრია: ჯერ ფიზიკურად ჰკარგავს ხედვას, მერე — საყვარელ ქალს, მერე — სამყაროს.
ჰეითი = ჩრდილის გამოსყიდვის არქეტიპი. ყოველი პოლისეული ძალაუფლება ინვერტირდება ჰეითში: პოლი ღმერთიც და მონსტრიც; ჰეითი — ხელოვნური, მაგრამ სინამდვილე. სიყვარული (ალიასადმი) = არქეტიპული ღერძი, რომელიც ამტვრევს ტლეილაქსური “პროგრამირების” მცდელობას. ეს ჰერბერტისეული ოპტიმიზმია შემცირებული სახით: ადამიანური ბუნება შეუმცირებადია, თუნდაც ორეული კლონის ფორმით.
ტრაგიკული ოპტიმიზმი. წიგნი მთავრდება “მარცხით” — პოლი კარგავს ყველას და ყველაფერს. მაგრამ ეს მარცხი არის გამარჯვება: ინდივიდი ანგრევს საკუთარ მითს, რომ სხვები გაათავისუფლოს. ეს არის ჰერბერტის ფილოსოფიური ანდერძი: ნამდვილი გმირი ის არის, ვინც საკუთარ კულტს აბათილებს.