დორიან გრეის პორტრეტი

დორიან გრეის პორტრეტი (1890)

ავტორი: ოსკარ უაილდი · 1890

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

ახალგაზრდა, აუწერელი სილამაზის დორიან გრეი ლონდონის ელიტაში ხვდება. მხატვარი ბეზილ ჰოლუორდი მის შესანიშნავ პორტრეტს ხატავს. სახელოსნოში დორიანი გაიცნობს ცინიკოს ლორდ ჰენრის, რომელიც მას არწმუნებს: ამქვეყნად მხოლოდ სილამაზეს და ახალგაზრდულ სიამოვნებას აქვს ფასი. პორტრეტის დანახვისას დორიანი ნატრობს: ნეტავ ეს სურათი დაბერდეს, მე კი მარად ახალგაზრდა დავრჩე — „სულს, ჩემს საკუთარ სულსაც კი არ დავიშურებდი მისთვის.” საბედისწერო ნატვრა სრულდება.

უყვარდება ახალგაზრდა მსახიობი სიბილ ვეინი, მაგრამ როცა გოგონას სცენაზე ცუდად ითამაშებს (რადგან ნამდვილმა სიყვარულმა ილუზიის აზრი დაკარგა), დორიანი სასტიკად მიატოვებს. სიბილი თავს იკლავს. პორტრეტზე ბაგის კუთხეში ბოროტი ღიმილი ჩნდება — სურათი სინდისის სარკე გახდა.

წლები გადის. დორიანი ყველა ცოდვაში იფლობა, გარეგნულად ისევ ოცი წლის ბიჭს ჰგავს, პორტრეტი კი მის მაგივრად მახინჯდება. ბეზილი ცდილობს მის გადარჩენას — დორიანი მას პორტრეტს აჩვენებს და კლავს. საბოლოოდ, დორიანი ვეღარ უძლებს სინდისის ქენჯნას და სურათს ჩაარტყამს დანას. მსახურები პოულობენ ულამაზეს პორტრეტს, ხოლო იატაკზე — საშინლად დაბერებულ, მახინჯ კაცს დანით გულში, რომელშიც დორიანს მხოლოდ ბეჭდებით ცნობენ.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

რომანი სვამს ფუნდამენტურ კითხვას: შეუძლია თუ არა ხელოვნებას, სილამაზეს და სიამოვნებას შეცვალონ მორალი?

ლორდ ჰენრის ფილოსოფია — „ახალი ჰედონიზმი” — ამტკიცებს: „ცდუნების თავიდან ასაშორებლად ერთადერთი გზა ის გახლავთ, რომ ადამიანი მის გარდაუვალ ნებას დაემორჩილოს.” ეს არის ფრიდრიხ ნიცშე-ს „ღირებულებების გადაფასების” ესთეტიკური ვარიანტი.

მაგრამ უაილდის გენიალურობა იმაშია, რომ სიუჟეტი ამ ფილოსოფიას ანგრევს: დორიანის თვითგანადგურება ადასტურებს, რომ მორალისგან დაცლილი ჰედონიზმი დამღუპველია. პორტრეტი — „სინდისის ხილული ემბლემა” — ვერასოდეს მოიტყუება.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	მახასიათებელი
დორიან გრეი	ფაუსტი / ნარცისი	სულის გაყიდვა სილამაზის სანაცვლოდ
ლორდ ჰენრი	მაცდუნებელი / მეფისტოფელი	ცინიკური ფილოსოფია, რომელიც არასოდეს ისჯება
ბეზილ ჰოლუორდი	შემოქმედი / სინდისი	ხელოვნება, როგორც მორალური სარკე
სიბილ ვეინი	მსხვერპლი / ილუზიის ნგრევა	ხელოვნება vs. რეალობა

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
პორტრეტი	დორიანის სული, სინდისი, ჩრდილი (არქეტიპი)	„ბედისწერის წყალობით ეს პორტრეტი ამიერიდან მისი სინდისის ხილულ ემბლემად გადაიქცევა”
ყვითელი წიგნი	ბიწიერების სახელმძღვანელო, ინტელექტუალური საწამლავი	„წიგნი საწამლავით და შხამით იყო სავსე”
საკლასო ოთახი	უმანკო ბავშვობა, რომელიც ცოდვების სამალავად იქცა	„ამ ოთახს უნდა დაეფარა… მისი ცხოვრების უცნაური საიდუმლო”

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფილოსოფია: ლორდ ჰენრის ჰედონიზმი დიალოგშია ფრიდრიხ ნიცშე-ს „ზემოადამიანთან”; ეგზისტენციალიზმი-ს არჩევანის თემა
• ფსიქოლოგია: პორტრეტი = ჩრდილი (არქეტიპი) კარლ იუნგი-ს გაგებით; დორიანი ვერ ინტეგრირებს ჩრდილს → თვითგანადგურება
• ლიტერატურა: ფაუსტური ტრადიცია (გოეთე → უაილდი); ფიოდორ დოსტოევსკი-ს რასკოლნიკოვიც თავისი „სინდისის პორტრეტის” წინაშე დგას
• კინო: „ტვინ პიქსი” (ლინჩი) — სილამაზის ნიღბის მიღმა სიმახინჯე; „ფაიტ კლაბი” — ალტერ ეგოს თემა

ვერტიკალური ჯაჭვი

გოეთე — „ფაუსტი" (ფაუსტური გარიგება, XVIII ს.)
        ↓
    უაილდი — დორიან გრეის პორტრეტი (1890)
        ↓
    თომას მანი — „დოქტორ ფაუსტუსი" (1947) — ხელოვნების ფასი
        ↓
    [[ფრანც კაფკა]] — [[გარდასახვა (წიგნი)]] — სხეულის ტრანსფორმაცია, როგორც შინაგანი ჭეშმარიტება