ეშმაკეულნი

ეშმაკეულნი (1924)

ავტორი: მიხეილ ბულგაკოვი · 1924

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

კაფკას კოშმარი და ჩარლი ჩაპლინის კომედია ერწყმის საბჭოთა ბიუროკრატიის ფონზე. წყნარი კლერკი კოროტკოვი ერთ-ერთ დაწესებულებაში საქმისმწარმოებლად მუშაობს. მას ჰგონია, რომ ცხოვრება დალაგებულია, მაგრამ ხელფასის ნაცვლად დეფექტურ ასანთებს ურიგებენ. სამსახურში მოდის ახალი, საშინელი უფროსი კალსონიერი — კვადრატული ტანით და კვერცხისებური თავით. შეცდომის გამო კოროტკოვს სამსახურიდან აგდებენ.

იწყება ფსიქოლოგიური ჯოჯოხეთი. კოროტკოვი ცდილობს იპოვოს კალსონიერი და აუხსნას შეცდომა, მაგრამ ყველა საბუთს პარავენ. საბუთის გარეშე კოროტკოვი, როგორც ადამიანი, აღარ არსებობს. „აქვე დამხვრიტე, ოღონდაც რაიმე საბუთი მომეცი. ხელებს დაგიკოცნი.”

კალსონიერი ხან წვერით ჩნდება, ხან უწვეროდ, ხან გიგანტურ შავ კატადაც იქცევა. ეს აღარ არის დევნა — ეს ადამიანის გონების რღვევაა. საბოლოოდ, სრულიად შეშლილი კოროტკოვი ადის სახურავზე და ხტება: „სირცხვილს სიკვდილი მირჩევნია!”

კრებულში ასევე შედის „ხანის ცეცხლი” — არისტოკრატ ტუგაი-ბეგის ტრაგედია, რომელმაც საკუთარი სახლის მუზეუმად გადაქცევა ვერ აიტანა და ცეცხლი წაუკიდა; და „ექიმის არაჩვეულებრივი თავგადასავალი” — ინტელიგენტი, რომელიც სამოქალაქო ომის სასაკლაოში მოხვდა: „წყეულიმც იყვნენ მეომარნი ამიერიდან უკუნისამდე!“

---

ფილოსოფიური ბირთვი

კრებულის ცენტრალური კითხვაა: არსებობს თუ არა ადამიანი ბიუროკრატიული დადასტურების გარეშე? პასუხი საბჭოთა სისტემაში — არა. „ყველა საბუთი მომპარეს. უკლებლივ” — ეს არის ეგზისტენციალური კრახი, სადაც ადამიანი ქაღალდზე ნაკლები ღირს.

ბულგაკოვის მთავარი ფილოსოფიური პოსტულატი: „დაწერილის განადგურება შეუძლებელია!” — ეს არის ხელოვნების მარადიულობის კრედო, რომელიც „ოსტატსა და მარგარიტაში” სრულ ფორმას მიიღებს.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
კოროტკოვი	„პატარა ადამიანი”	ტოტალიტარული სისტემის მსხვერპლი
კალსონიერი	ფორმაცვლილი ტირანი	ბიუროკრატია როგორც არასტაბილური, მაგრამ მუდმივი მჩაგვრელი
ტუგაი-ბეგი	განადგურებული არისტოკრატი	წარსული, რომელიც ვეღარ არსებობს

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
დაკარგული საბუთები	იდენტობის გაუქმება	„ყველა საბუთი მომპარეს. უკლებლივ.”
კვერცხისებური თავი	ბიუროკრატის მექანიკური, არაბუნებრივი ბუნება	„კვერცხის ზუსტ, კისერზე ჰორიზონტალურად დადგმულ გიგანტურ მოდელს”
ასანთი	საბჭოთა წარმოების დეფექტურობა	„ასანთმა გაიშიშინა, მომწვანო ალი დააკვესა, გადატყდა და ჩაქრა”

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფრანც კაფკა, პროცესი (წიგნი) — იდენტური ფილოსოფიური სტრუქტურა: ინდივიდი vs სისტემა, სადაც ბრალი ვერასდროს ირკვევა. კოროტკოვი და იოზეფ კ. ტყუპისცალები არიან
• ნიკოლოზ გოგოლი — „პატარა ადამიანის” ტრადიცია: გოგოლის „შინელი” → ბულგაკოვის „ეშმაკეულნი” → კაფკას პროცესი
• აბსურდი — ეშმაკეულნი აბსურდის ლიტერატურული წინამორბედია: ბეკეტის „გოდოს მოლოდინში” იგივე უიმედობა უნთესის გარეშე
• კინემატოგრაფია — ტერი გილიამი, „ბრაზილი” (1985) — ბიუროკრატიული დისტოპია კოროტკოვის კოშმარის კინოვერსიაა

ვერტიკალური ჯაჭვი

[[ნიკოლოზ გოგოლი]], „შინელი" (1842) — პატარა ადამიანის ტრაგედია
    ↓
[[ფიოდორ დოსტოევსკი]], [[ორეული (წიგნი)]] (1846) — ბიუროკრატია და სიგიჟე
    ↓
ეშმაკეულნი (1924) — საბჭოთა ბიუროკრატიული აბსურდი
    ↓
[[ფრანც კაფკა]], [[პროცესი (წიგნი)]] (1925) — სისტემა vs ინდივიდი
    ↓
[[ჯორჯ ორუელი]], [[1984 (წიგნი)]] (1949) — ტოტალიტარული კონტროლი