პოლკოვნიკი შაბერი (1832)
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
ძონძებში გამოწყობილი კაცი შედის ადვოკატ დერვილის ოფისში და აცხადებს: „მე პოლკოვნიკი შაბერი ვარ.” ყველამ იცის, რომ შაბერი ეილაუს ბრძოლაში დაიღუპა. სინამდვილეში, სასიკვდილოდ დაჭრილი შაბერი ცოცხლად დამარხეს, მაგრამ გვამების ქვემოდან ამოძვრა. წლების განმავლობაში ხეტიალობდა, არავინ სჯეროდა.
პარიზში შაბერი გაიგო, რომ მისმა ცოლმა — რომელმაც მთელი ქონება იმემკვიდრა — ხელმეორედ გრაფ ფეროზე იქორწინა. ადვოკატი დერვილი ეხმარება — მოლაპარაკებები იწყება. ცოლი თამაშობს: თავს ადუღაბებს, რომ ჯერ კიდევ უყვარს, მიჰყავს სოფელში და სთხოვს, ხელი მოაწეროს დოკუმენტს, რომ ის თაღლითია — არა ნამდვილი შაბერი.
შაბერი ხედავს მოტყუებას. მაგრამ ფულისა და სახელის დასაბრუნებლად ბრძოლის ნაცვლად, იგი ისეთ ზიზღს გრძნობს ამ სამყაროს მიმართ, რომ ფულზეც უარს ამბობს და სახელზეც. თვითნებურად ტოვებს ყველაფერს.
ფინალი: დერვილი ბისეტრის თავშესაფარში ეწვევა შაბერს — ჭკუიდან შეშლილ მოხუცს, რომელიც საკუთარ თავს „ნომერი 164” ეძახის.
ფილოსოფიური ბირთვი
იდენტობა, რომელსაც ბიუროკრატია და კანონი ანადგურებს — ეს არის შაბერის ტრაგედიის ბირთვი. შაბერი = კაფკას იოზეფ კ.-ს წინამორბედი: ადამიანი, რომელსაც სისტემა არარსებულად აცხადებს. იოზეფ კ. ბრალდებულია უცნობი დანაშაულით, შაბერი კი — უცნობი სიკვდილით. ორივე შემთხვევაში ადამიანი ვერ ამტკიცებს საკუთარ არსებობას სისტემის წინაშე.
„მკვდარი ადამიანი, რომელიც ცოცხალია” — ეს არის ეგზისტენციალური აბსურდი ეგზისტენციალიზმამდე. შაბერი ფიზიკურად ცოცხალია, მაგრამ სოციალურად, იურიდიულად და ფსიქოლოგიურად — მკვდარი. საზოგადოებამ მისი სიკვდილი უკვე „გადაამუშავა” — ქონება გადანაწილდა, ცოლი გათხოვდა, ისტორიამ გვერდი გადაატრიალა. ცოცხალი შაბერი სისტემისთვის შეცდომაა, რომელიც გამოსწორებას საჭიროებს.
შაბერის საბოლოო არჩევანი — უარი ყველაფერზე — არ არის სისუსტე. ეს არის ღრმა ეგზისტენციალური ჟესტი: სამყარო, რომელიც ადამიანს ასე ექცევა, არ იმსახურებს ბრძოლას. „ნომერი 164” = იდენტობის სრული დეჰუმანიზაცია.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფუნქცია |
|---|---|---|
| პოლკოვნიკი შაბერი | ლაზარე / მკვდრეთით აღმდგარი | ადამიანი, რომელსაც საზოგადოება აღდგომის უფლებას არ აძლევს |
| გრაფინია ფერო (ყოფილი ცოლი) | მანიპულატორი / ანიმას ბნელი მხარე | ძალაუფლება, რომელიც სიყვარულის ნიღბით მოქმედებს |
| დერვილი | მოწმე / სინდისის ხმა | სისტემის შიგნიდან მხედველი, მაგრამ უძლური |
| „ნომერი 164” | იდენტობის ნულოვანი წერტილი | ადამიანის რედუქცია ციფრამდე |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| გვამებიდან ამოძვრომა | ახალი შობა, რომელსაც საზოგადოება არ ცნობს |
| ცარიელი კარეტა (ცოლის გამოგზავნილი) | ფორმა შინაარსის გარეშე — პარალელი გორიოს ცარიელ ეტლებთან |
| ბისეტრის თავშესაფარი | საზოგადოების ნაგავსაყრელი — სადაც „ზედმეტ” ადამიანებს ინახავენ |
| „ნომერი 164” | ადამიანის ნომრად ქცევა — ორუელის „6079 სმიტ უ.” წინამორბედი |
ფილოსოფიური დებატი
იდენტობა vs სისტემა — ვინ განსაზღვრავს, ვინ ხარ?
შაბერი ამტკიცებს: „მე ვარ მე, რადგან ვიცი, ვინ ვარ.” სისტემა პასუხობს: „შენ ხარ ის, რასაც ჩვენი დოკუმენტები ამბობენ.” ეს კონფლიქტი წინასწარმეტყველებს კაფკას მთელ სამყაროს, ორუელის იდენტობის წაშლას და ფუკოს ბიოძალაუფლების თეორიას.
შაბერი ირჩევს თავისუფლებას სრული უარყოფის გზით — ეს ეხმიანება მერსოს მდგომარეობას: ორივე უარს ამბობს საზოგადოების თამაშის წესებზე, თუმცა სხვადასხვა მიზეზით.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: პროცესი (წიგნი) — კაფკა: ადამიანი სისტემის წინაშე, რომელიც მას ბრალდებულად აცხადებს. 1984 (წიგნი) — ორუელი: იდენტობის წაშლა სახელმწიფოს მიერ. გობსეკი (წიგნი) — იმავე ადვოკატი დერვილი, იმავე სოციალური ანატომია.
- ფილოსოფია: გაუცხოება — გაუცხოება საკუთარი იდენტობისგან, არა მხოლოდ საზოგადოებისგან. ფუკოს ბიოძალაუფლება — სისტემა წყვეტს, ვინ არსებობს და ვინ — არა.
- ფსიქოლოგია: შაბერის ტრავმა = PTSD-ის ერთ-ერთი პირველი ლიტერატურული აღწერა. „ნომერი 164” = ეგოს სრული დეზინტეგრაცია.
- კინემატოგრაფია: შაბერის მდგომარეობა ეხმიანება „მანქანისტის” (ბრად ანდერსონი) გმირს — ადამიანი, რომელიც საკუთარ არსებობაში ეჭვობს.
- რელიგია: ლაზარეს მითი — მკვდრეთით აღდგომა, მაგრამ შაბერის შემთხვევაში აღდგომა არ არის ნეტარება, ის არის წყევლა.
ვერტიკალური ჯაჭვი
სოფოკლე — ოიდიპოსი (ძვ.წ. ~429) → იდენტობის ტრაგედია: ვინ ვარ მე?
↓
ბალზაკი — პოლკოვნიკი შაბერი (1832) → იდენტობის განადგურება სისტემის მიერ
↓
კაფკა — პროცესი (1925) → ადამიანი, რომელიც სისტემის წინაშე არარაობად იქცევა
↓
ორუელი — 1984 (1949) → იდენტობის მთლიანი წაშლა ტოტალიტარული სახელმწიფოს მიერ