შიმშილის ხელოვანი (1922)
ავტორი: ფრანც კაფკა · 1922
გერმანულიდან თარგმნა მაია ლიპარტელიანმა (ასევე მაია მენაბდე — სხვა მოთხრობები კრებულში).
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
წარმოიდგინე ადამიანი, რომლის ხელოვნებაც უბრალოდ არჭამაა. ხალხი ფულს იხდის, რომ უყუროს, როგორ შიმშილობს ეს კაცი გალიაში. თავიდან პოპულარულია, ექიმები სინჯავენ, მენეჯერი ჰყავს, ორმოცდღიან შიმშილობებს აწყობს. მაგრამ მერე მოდა იცვლება და ხალხს ბეზრდება ეს სანახაობა.
ხელოვანი ცირკს უერთდება, სადაც მის გალიას ცხოველების სექციაში მიაგდებენ. ხალხი ცხოველებისკენ გარბის და მას ყურადღებას აღარავინ აქცევს — „ხელოვანის არავის ესმოდა. ამ ვერმიხვედრილთა სამყაროს წინააღმდეგ ბრძოლა კი შეუძლებელი იყო.” ბოლოს, სიკვდილის პირას ეკითხებიან, რატომ შიმშილობდი, და პასუხობს: „იმიტომ რომ ვერ ვიპოვნე ცხოვრებაში საჭმელი, რომლის გემოც მომეწონებოდა.” ის კვდება, ჩალიანად გადაგდებენ, და მის ადგილას ველურ, სიცოცხლით სავსე პანთერას ჩასვამენ — „თითქოს ამ დიდებულ, სრულყოფილ, სიცოცხლით აღსავსე სხეულს თავისუფლებაც თან დაჰქონდა, ელვარე კბილებში გაჩრილი.”
კრებულში ასევე შედის: „პირველი მწუხარება” — ტრაპეციის ოსტატი, რომელიც მიწაზე ჩამოსვლა აღარ უნდა და ატირდება: „მთელი ცხოვრება ეს ერთი ჯოხი მიჭირავს ხელში — ასე ცხოვრება აღარ შემიძლია!” „მომღერალი იოზეფინე” — თაგვი, რომელსაც ჰგონია, რომ გენიალური მომღერალია, მაგრამ „იოზეფინე კი არ მღერის, მხოლოდ სტვენს.” ის ითხოვს პრივილეგიებს, ვერ იღებს, უჩინარდება — და საზოგადოება მარტივად ივიწყებს.
ფილოსოფიური ბირთვი
შიმშილის ხელოვანი = ადამიანი, რომელიც შიმშილობას ხელოვნებად აქცევს. ის გალიაში ზის და მარხვით საკუთარ სხეულს ანადგურებს — პუბლიკა უყურებს, აღფრთოვანდება, შემდეგ კი ინტერესს კარგავს. ხელოვანი კვლავ შიმშილობს, მაგრამ უკვე არავინ უყურებს. საბოლოოდ ის კვდება გალიაში, და მის ადგილს ახალგაზრდა პანთერა იკავებს, რომელიც სიცოცხლით სავსეა.
ეს მოთხრობა = ხელოვნების არსის აბსურდული ანატომია: ხელოვანი ქმნის არა აუდიტორიისთვის, არამედ იმიტომ, რომ სხვა ვერაფერს აკეთებს. მისი ბოლო სიტყვებია: „მე ყოველთვის გინდოდათ, ჩემი შიმშილობა გეაღფრთოვანებინათ… მაგრამ ამის გაკეთება არ გეღირსებათ… რადგან მე უნდა ვიმარხულო, სხვაგვარად არ შემიძლია… რადგან მე ვერ ვიპოვე საჭმელი, რომელიც მომეწონებოდა.” ხელოვნება = არა არჩევანი, არამედ შეუძლებლობა — სხვაგვარად არ შეიძლება.
თემატური ანალიზი
| თემა | გამოვლინება მოთხრობაში | კავშირი |
|---|---|---|
| გაუცხოება | ხელოვანი გაუცხოებულია აუდიტორიისგან, საზოგადოებისგან, საკუთარი სხეულისგან | იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი) |
| აბსურდი | შიმშილობა = ხელოვნება, რომელსაც აუდიტორია ვეღარ ხედავს; ხელოვანის სიკვდილი = უმნიშვნელო მოვლენა | ალბერ კამიუ |
| ტანჯვა და გამოსყიდვა | ტანჯვა (შიმშილი) არის, მაგრამ გამოსყიდვა — არა; სიკვდილი არაფერს სყიდულობს | ფიოდორ დოსტოევსკი |
ხელოვნება როგორც თვითგანადგურება
შიმშილის ხელოვანი = ხელოვანის არქეტიპი კაფკასეულ სამყაროში: ადამიანი, რომელიც ქმნის საკუთარი განადგურების ხარჯზე, მაგრამ მისი შემოქმედება საზოგადოებას არ სჭირდება. პანთერა, რომელიც მის ადგილს იკავებს = ცხოვრება, რომელიც ხელოვნებას ცვლის; ბუნებრივი ძალა, რომელიც ხელოვნურ ტანჯვას ანაცვლებს.
ეს არის საპირისპირო ტანჯვისა და გამოსყიდვის დოსტოევსკისეული მოდელისა: ფიოდორ დოსტოევსკისთან ტანჯვა = გზა გამოსყიდვისკენ (სონია, ალიოშა); კაფკასთან ტანჯვა = თვითმიზანი, რომელიც არაფრისკენ მიდის.
ჰორიზონტალური კავშირები
- გაუცხოება: შიმშილის ხელოვანი = გაუცხოების უკიდურესი ფორმა — ადამიანი, რომელიც საკუთარ სხეულსაც კი უცხოდ მიიჩნევს (საჭმელი, რომელიც „მოეწონებოდა”, არ არსებობს).
- აბსურდი: ხელოვნება, რომელსაც აუდიტორია არ სჭირდება + ხელოვანი, რომელიც ვერ წყვეტს = აბსურდის სუფთა ილუსტრაცია.
- გარდასახვა (წიგნი): ორივეში ფიზიკური სხეული = გაუცხოების მატარებელი; ორივეში სიკვდილი = შვება სხვებისთვის, არა გმირისთვის.
ვერტიკალური ჯაჭვი
ფიოდორ დოსტოევსკი — ტანჯვა როგორც გზა (სონია, ალიოშა) → კაფკა, „შიმშილის ხელოვანი” (1922) — ტანჯვა როგორც ჩიხი → ალბერ კამიუ — სიზიფე, რომელიც ბედნიერია ქვის გორვით
წყარო
მოთხრობების კრებული. მთარგმნელები: მაია ლიპარტელიანი, მაია მენაბდე.