ადრეული მოდერნიზმი (~1900 – 1930)
სამი ათწლეული, რომლის განმავლობაშიც რომანი შიგნით შემობრუნდა, პირველმა მსოფლიო ომმა მე-19 საუკუნე ააფეთქა და ზიგმუნდ ფროიდმა დასავლეთი დაარწმუნა, რომ გონებას სარდაფიც აქვს.
რა განსაზღვრავდა ამ ეპოქას
ორი მოძრაობა ერთდროულად. შინაგანი მობრუნება: მწერლები წყვეტენ საზოგადოების გარედან აღწერას და იწყებენ ცნობიერების შიგნიდან კვლევას. მარსელ პრუსტის სვანის მხარეს (წიგნი) (1913) შვიდტომიანი ციკლია მეხსიერებისა, რომელიც თავად აწყობს საკუთარ თავს. თომას მანის ბუდენბროკები (წიგნი) (1901) ბურჟუაზიული ოჯახის ნელ მეტაფიზიკურ გახუნებას აფიქსირებს. ჯოისი, ვულფი და ფოლკნერი ცნობიერების ნაკადს ზღვრამდე მიიყვანენ. ფრანც კაფკა პრაღაში გამოიგონებს ბრტყელ, ბიუროკრატიულ ჰალუცინაციას, რომელსაც სამყარო დღემდე “კაფკიანურს” უწოდებს. ჯეიმს ჯოისი ირლანდიიდან მთელ მოდერნისტულ ესთეტიკას განაახლებს.
შემდეგ — ომი. 1914–18 წლები ანგრევენ მე-19 საუკუნოვან რწმენას პროგრესის შესახებ. ერნესტ ჰემინგუეის მოშიშვლებული პროზა სწორედ ამ კრახის პასუხია — ძველი, გადატვირთული წინადადებები ვეღარ იმსახურებს ნდობას, მხოლოდ არსებითი სახელი და ზმნაღა რჩება სანდო (მშვიდობით, იარაღო (წიგნი), მზეც ამოდის (წიგნი)). ერიხ მარია რემარკი ოკოპიდანვე წერს დასავლეთ ფრონტზე უცვლელადაა-ს. მიხეილ ბულგაკოვი რუსული რევოლუციის შიგნიდან წერს ზებუნებრივ სატირებს ახალი საბჭოთა რეალობის შესახებ (ძაღლის გული (წიგნი), თეთრი გვარდია (წიგნი), საბედისწერო კვერცხები (წიგნი)).
ზიგმუნდ ფროიდი ამ ეპოქის ჩუმი ორგანიზატორია. მას შემდეგ, რაც მან დაწერა სიზმრებზე, შეცდომებზე, არაცნობიერსა და სიკვდილის ლტოლვაზე (ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი), ილუზიის მომავალი (წიგნი)), ლიტერატურას უკვე აღარ ძალუძს, გონების ზედაპირი მთელ გონებად მოაჩვენოს.
კარლ იუნგი, ფროიდის მემკვიდრე და ოპონენტი, ამავე ათწლეულებში ავითარებს კოლექტიური არაცნობიერის ცნებას — საიდანაც გამოედინება ჩრდილი (არქეტიპი), ანიმა და ანიმუსი და ინდივიდუაცია, ვიკის ცენტრალური ფსიქოლოგიური ერთეულები.
ძირითადი ფიგურები
- რომანისტები: მარსელ პრუსტი, თომას მანი, ფრანც კაფკა, ერნესტ ჰემინგუეი, ფ. სკოტ ფიცჯერალდი, მიხეილ ბულგაკოვი, ჯეიმს ჯოისი, ვირჯინია ვულფი, რობერტ მუზილი
- მოთხრობის ოსტატები: ედგარ ალან პო (გადაკიდული ეპოქიდან), რიუნოსუკე აკუტაგავა (უსიერ ტყეში (წიგნი)), ჯეკ ლონდონი, კნუტ ჰამსუნი
- პოეზია: რილკე, ელიოტი, პაუნდი, ახმატოვა, მანდელშტამი
- ფსიქოლოგია: ზიგმუნდ ფროიდი, კარლ იუნგი
- ავანგარდი: კუბიზმი, ფუტურიზმი, დადა, სიურრეალიზმი, ბაუჰაუსი
- ფილოსოფია: ედმუნდ ჰუსერლი (ლოგიკური გამოკვლევები (წიგნი), იდეები I (წიგნი)) — აქ იბადება ფენომენოლოგია
რატომ არის მნიშვნელოვანი
ყოველივე, რასაც დღეს “სერიოზულ ლიტერატურას” ვუწოდებთ, მოდერნისტულ ოპერაციულ სისტემაზე მუშაობს. ფრაგმენტული მთხრობელი, არასანდო მეხსიერება, ზედაპირი, რომელიც სიღრმეს მალავს, სიუჟეტისა და დასრულების ეჭვი — ყოველი ამათგანი 1930 წლის შემდეგ სტანდარტული ხდება, მაგრამ ყველა აქ გამოიგონეს.
ფრანც კაფკას პროცესი (წიგნი), გარდასახვა (წიგნი) და სადამსჯელო კოლონიაში (წიგნი) ქმნიან მე-20 საუკუნის გაუცხოების ცენტრალურ მხატვრულ დოკუმენტს. მარსელ პრუსტის მეხსიერების არქიტექტურიდან კი ნახევარი საუკუნის შემდეგ ამოიზრდება ანდრეი ტარკოვსკის სარკე (1975).
ჰორიზონტალური კავშირები
- მარსელ პრუსტი — სვანის მხარეს (წიგნი), ყვავილოვანი გოგონების ჩრდილში (წიგნი), სოდომი და გომორა (წიგნი), იუპიტერის სინანული (წიგნი), დაბრუნებული დრო (წიგნი) — მეხსიერებისა და დროის ფილოსოფიის ლიტერატურული სახე.
- თომას მანი — ბუდენბროკები (წიგნი), სიკვდილი ვენეციაში (წიგნი) — არტურ შოპენჰაუერის პესიმიზმისა და ფრიდრიხ ნიცშეს აპოლონურ-დიონისური გახლეჩის ლიტერატურული მემკვიდრე.
- ფრანც კაფკა — პროცესი (წიგნი), გარდასახვა (წიგნი), შიმშილის ხელოვანი (წიგნი), განაჩენი (წიგნი), სადამსჯელო კოლონიაში (წიგნი) — გაუცხოების, აბსურდისა და ჩრდილის ცენტრალური კომპლექსი.
- ერნესტ ჰემინგუეი — მშვიდობით, იარაღო (წიგნი), მზეც ამოდის (წიგნი), მოხუცი და ზღვა (წიგნი), მოთხრობები (ჰემინგუეი) — “დაკარგული თაობის” მწერლური კრედო.
- მიხეილ ბულგაკოვი — თეთრი გვარდია (წიგნი), ძაღლის გული (წიგნი), საბედისწერო კვერცხები (წიგნი), მორფიუმი (წიგნი), ახალგაზრდა ექიმის ჩანაწერები (წიგნი) — რევოლუციის შიგნიდან დანახული გონება.
- ზიგმუნდ ფროიდი — ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი), ილუზიის მომავალი (წიგნი) — ფსიქოანალიზის საფუძველი; ლიტერატურის მუდმივი ფონი.
- კარლ იუნგი — კოლექტიური არაცნობიერი, ანალიტიკური ფსიქოლოგია.
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედი: მე-19 საუკუნის რეალიზმი; რუსული რეალიზმი; სიმბოლიზმი (მალარმე, ვერლენი, ბოდლერი).
- მემკვიდრე: გვიანი მოდერნიზმი; “დაკარგული თაობა”; დისტოპიური ფანტასტიკა; ეგზისტენციალიზმი (რომელიც იბადება სწორედ მოდერნისტული შინაგანობიდან).