გულისრევა (1938)
ავტორი: ჟან-პოლ სარტრი · 1938
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
ზღვისპირა ქალაქ ბუვილში, ოცდაათი წლის მარტოსული ისტორიკოსი ანტუან როკანტენი ცდილობს დაწეროს წიგნი მე-18 საუკუნის ერთ-ერთ მარკიზზე. ერთ დღეს ის ამჩნევს უცნაურ რამეს — კენჭის აღებისას ფიზიკურ ზიზღს, ერთგვარ „გულისრევას” გრძნობს. ეს შეგრძნება ნელ-ნელა სხვა საგნებზეც გადადის: ლუდის ჭიქაზე, კარის სახელურზე, საკუთარ ხელებზე.
მალე როკანტენი ხვდება, რომ ეს სამედიცინო პრობლემა კი არა, ფილოსოფიური გამოღვიძებაა. საგნები ენასა და ფუნქციებს არ ექვემდებარებიან; სიტყვები მხოლოდ ეტიკეტებია, ხოლო რეალობა — აბსოლუტურად შიშველი, ულოგიკო „არსებობა”. ის ეკამათება ბურჟუაზიულ საზოგადოებას (მათ პორტრეტებს მუზეუმში), რომელსაც გულუბრყვილოდ სჯერა, რომ მის სიცოცხლეს „უფლება” გააჩნია. ის დასცინის თავის ნაცნობს, „თვითნასწავლ კაცს”, რომელსაც უყვარს ჰუმანიზმი და ადამიანების აბსტრაქტული კოლექტივი.
არგუმენტი კულმინაციას აღწევს ქალაქის პარკში, წაბლის ხის ფესვთან. როკანტენი აღმოაჩენს „შემთხვევითობას” (contingency) — რომ სამყაროში არაფერს აქვს აუცილებელი მიზეზი. ყველაფერი უბრალოდ არის. მისი ისტორიული კვლევა აზრს კარგავს. ის ხვდება თავის ყოფილ შეყვარებულს, ენისაც, რომელიც ასევე მისულია დასკვნამდე, რომ „სრულყოფილი მომენტები” არ არსებობს.
ბოლოს, მარტო დარჩენილი როკანტენი ბუვილიდან პარიზში გამგზავრებას გადაწყვეტს. კაფეში, წასვლის წინ, ის უსმენს ძველ ჯაზის ფირფიტას და მუსიკაში პოულობს რაღაც ისეთს, რაც თავისუფალია ფიზიკური, ბლანტი „არსებობისგან”. წიგნი მთავრდება პატარა იმედით — შესაძლოა, თუკი ის დაწერს რომანს, ხელოვნების ეს აქტი მას დაეხმარება საკუთარი უაზრო არსებობის ოდნავ გამართლებაში.
ფილოსოფიური ბირთვი
ცენტრალური თეზისი: სამყაროში ადამიანისა და საგნების არსებობა არის აბსოლუტურად შემთხვევითი, მოკლებულია ყოველგვარ წინასწარგანსაზღვრულ აზრს, გამართლებასა თუ აუცილებლობას. ეს შემზარავი თავისუფლება იწვევს ეგზისტენციალურ შიშს, რომელსაც ავტორი „გულისრევას” უწოდებს.
„The essential thing is contingency. I mean that one cannot define existence as necessity. To exist is simply to be there.”
საკვანძო ცნებები
გულისრევა (Nausea) — ეგზისტენციალური შფოთვა და ფიზიკური ზიზღი, რომელსაც ადამიანი განიცდის საგნების შიშველი, უაზრო არსებობის შეცნობისას.
„So this is Nausea: this blinding evidence? … I exist—the world exists—and I know that the world exists. That’s all.”
შემთხვევითობა (Contingency) — აბსოლუტური მიზეზ-შედეგობრივი კავშირისა და აუცილებლობის არარსებობა. „All is free, this park, this city and myself.”
თავგადასავლის ილუზია — ცხოვრებას არ აქვს წიგნისებური სტრუქტურა. „But you have to choose: live or tell” — რადგან თხრობა რეტროსპექტულად ქმნის წესრიგს, რომელიც რეალურ ცხოვრებაში არ არსებობს.
ცუდი რწმენა (Mauvaise foi) — საკუთარი აბსოლუტური თავისუფლებისა და შემთხვევითობის უარყოფა. ბუვილის ბურჟუაზია თვლის, რომ მათ სიცოცხლეს „უფლება” აქვს.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფილოსოფიური როლი |
|---|---|---|
| ანტუან როკანტენი | ეგზისტენციალური გამღვიძარი | არსებობის შიშველი აბსურდულობის მოწმე და მოშიში |
| თვითნასწავლი კაცი | აბსტრაქტული ჰუმანისტი | ადამიანების სიყვარულის ყალბი, წიგნიერი ფორმა |
| ენი (Anny) | რომანტიული დეფორმაცია | სრულყოფილი მომენტების ყოფილი მონა |
| ბუვილის ბურჟუაზია | „ცუდი რწმენის” ინკარნაცია | კოლექტიური თვითმოტყუება „უფლებებზე” |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| წაბლის ხის ფესვი | შიშველი, კონტინგენტური არსებობა — გადახურული ენობრივი და ფუნქციური კატეგორიებით |
| ბურჟუაზიული პორტრეტები | „ცუდი რწმენა” — სოციალური როლებით სიცარიელის დაფარვა |
| ჯაზის ფირფიტა („Some of these days”) | ესთეტიკური აუცილებლობა ფიზიკური შემთხვევითობის გარეთ; ხელოვნების გამომსყიდველი ძალა |
| ზღვა და ბუვილი | ნესტიანი, მელანქოლიური, ამოუწურავი უაზრობა |
ფილოსოფიური დებატი
პოლემიკა ჰუმანიზმთან: სარტრი აგრესიულად უარყოფს აბსტრაქტულ, კოლექტიურ სიყვარულს ადამიანების მიმართ. „I am not a humanist, that’s all there is to it.” ეს პოზიცია რადიკალურად იცვლება მოგვიანებით („ეგზისტენციალიზმი ჰუმანიზმია”, 1946).
პოლემიკა რაციონალიზმთან: ფრანგული კარტეზიანური ტრადიცია თვლიდა, რომ გონებით სამყაროს შეცნობა შეიძლება. სარტრი ამბობს: გონება საგნების ფუნქციური ეტიკეტებია, რომლებიც რეალური არსებობის ფაქტურას ვერ ხვდებიან.
ჰორიზონტალური კავშირები
📚 ლიტერატურული პარალელები
- ალბერ კამიუ „უცხო (წიგნი)” — 1942 წელი; მერსოს გულგრილობა = როკანტენის „გულისრევის” სხვა ფორმა. ორივე გმირი უარყოფს სოციალურ რიტუალებს, მაგრამ კამიუ „აბსურდული ბედნიერებისკენ” მიდის, სარტრი — ესთეტიკური გამართლებისკენ.
- ფიოდორ დოსტოევსკი „ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი)” — მიწისქვეშეთის კაცი = როკანტენის ფსიქოლოგიური წინამორბედი: იზოლირებული ცნობიერება, რომელიც საზოგადოებრივ „თავგადასავალს” უარყოფს.
- ფრანც კაფკა „გარდასახვა (წიგნი)” — გრეგორ ზამზას გარდასახვა = სხეულის „გულისრევის” ფიზიკური კონკრეტიზაცია; არსებობა ფუნქციის მიღმა.
- კნუტ ჰამსუნი „საიდუმლოებანი (წიგნი)” — ჰამსუნის ნაგელი = როკანტენის წინა-მოდერნული ძმა: სუბიექტური ცნობიერების ფრაგმენტული ლაბირინთი.
💡 ფილოსოფიური მემკვიდრეობა
- ფრიდრიხ ნიცშე „ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი)” — „ღმერთის სიკვდილი” = სარტრის ამოსავალი წერტილი. განსხვავება: ნიცშე „ზეკაცის” მომავალს აშენებს, სარტრი მხოლოდ აწმყოს ხედავს.
- მარტინ ჰაიდეგერი „ყოფიერება და დრო” — ფენომენოლოგიური ფუძე; „Dasein”-ის სიმცირე გადატანილია სარტრის ცნობიერებაში.
- იმანუელ კანტი — სარტრი კანტის ავტონომიას რადიკალიზებს: თავისუფლება კი, მაგრამ რწმენის პოსტულატების (ღმერთი, უკვდავება) გარეშე.
🧠 ფსიქოლოგიური პარალელი
- კარლ იუნგი — სარტრის „ცუდი რწმენა” ≈ იუნგის „პერსონა”; განსხვავება: სარტრისთვის ნიღბის ქვეშ „ჭეშმარიტი მე” არ არსებობს — მხოლოდ თავისუფალი არჩევანი.
🎬 კინემატოგრაფიული ექოები
- „ტაქსის მძღოლი (1976)” — ტრევის ბიკლი = აშშ-ს 1970-იანების „გულისრევა”; ქალაქი, რომელიც საგანთა ფუნქციურ სამყაროს კარგავს.
- „სტალკერი (1979)” — ანტი-გულისრევა: ტარკოვსკი აჩვენებს რწმენის შესაძლებლობას იქ, სადაც სარტრი მხოლოდ შემთხვევითობას ხედავს.
- „მანქანისტი (The Machinist, 2004)” — ბლანტი, უძილო არსებობა, სადაც სხეული უცხოდ იქცევა.
ავტორის „ბოლო სიტყვა”
სარტრი არ გვთავაზობს იაფფასიან ოპტიმიზმს. ერთადერთი „მეთოდი” რაც ავტორს შემოაქვს, არის მოქმედება და შემოქმედება — ხელოვნების (ამ შემთხვევაში, რომანის) შექმნა, როგორც საკუთარი თავის, საკუთარი ყოფიერების ესთეტიკური „გამართლების” მცდელობა.
„It would have to be beautiful and hard as steel and make people ashamed of their existence. … A book. A novel.”
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედები: ფიოდორ დოსტოევსკი („ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან”), რილკე („მალტე ლაურიდს ბრიგეს რვეულები”), სელინი, ფრანც კაფკა
- ეს წიგნი: ფრანგული ეგზისტენციალიზმის ლიტერატურული მანიფესტი (1938)
- მემკვიდრეები: ალბერ კამიუ „უცხო (წიგნი)” (1942), სემუელ ბეკეტი, ალენ რობ-გრიიე, ახალი რომანი (nouveau roman)