შოთა რუსთაველი (მე-12 საუკუნე)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
შოთა რუსთაველი — ქართული კულტურის უმაღლესი მწვერვალის, თამარ მეფის ოქროს ხანის პოეტი. მისი ბიოგრაფიის უმეტესი ნაწილი ლეგენდაა: მეხოტბე, მეჭურჭლეთუხუცესი, ეროვნული ცნობიერების შემქმნელი. მწირი ისტორიული ცნობებით, სიცოცხლე იერუსალიმის ჯვრის მონასტერში დაასრულა, სადაც მისი ფრესკული პორტრეტი დღემდე შემონახულია. „ვეფხისტყაოსანი” — შუა საუკუნეების მსოფლიო ლიტერატურის იშვიათი მაგალითი, სადაც ქრისტიანული თეოლოგია, სპარსული რომანტიზმი, არაბული ფილოსოფია და ქართული სარაინდო ეთიკა ერთ ნაკერად არის ნაქსოვი.
ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი
რუსთაველის პოემა სამ ფილოსოფიურ საყრდენზე დგას:
1. ნეოპლატონური სიყვარული. „მიჯნურობა” მიწიერი ვნება არ არის — ის სულის აღმასვლის გზაა ღვთაებრივისკენ („მიჯნურობა სხვა რამეა, არ სიძვისა დასადარი”). ეს პლატონის „ნადიმის” და ფსევდო-დიონისეს ეროტიკული თეოლოგიის გაქართულებული ვერსიაა.
2. ძმობა როგორც უმაღლესი ეთიკა. ავთანდილის არჩევანი მეფის ბრძანებასა და მეგობრის თავდადებას შორის — პოემის მორალური ბირთვი. „ვინ მოყვარესა არ ეძებს, იგი თავისა მტერია” — სახელმწიფოებრივი იერარქიიდან მაღლა ადამიანური ერთგულება დგას.
3. ოპტიმისტური თეოდიცეა. წუთისოფელი მუხთალია („ცრუ და მუხთალი სოფელი”), მაგრამ სიკეთე გარდაუვლად იმარჯვებს: „ბოროტსა სძლია კეთილმან, არსება მისი გრძელია”.
საკვანძო ნაშრომი
| ნაწარმოები | წელი | მთავარი თემა |
|---|---|---|
| ვეფხისტყაოსანი (წიგნი) | მე-12 საუკუნე | მიჯნურობა, ძმობა, ღვთის განგებულება |
ჰორიზონტალური კავშირები
- დანტე ალიგიერი — ორივე შუა საუკუნეების თეოლოგიურ-ფილოსოფიურ სინთეზს ქმნის: რუსთაველი ნეოპლატონური სიყვარულით, დანტე თომას აქვინელის თომიზმით
- ჰომეროსი — ეპიკური ფორმა, გმირის მოგზაურობა, ძმობის ცენტრალურობა (ავთანდილი-ტარიელი ≈ აქილევსი-პატროკლე)
- იმედი — პოემის ფინალური „ბოროტსა სძლია კეთილმან” უკიდურესი ოპტიმიზმის მანიფესტია
- სიყვარული — მიჯნურობა არის სულის ამაღლების გზა, არა ხორციელი ვნება
- ნეოპლატონიზმი — პლატონური Eros-ის ქრისტიანული ინტერპრეტაცია
ვერტიკალური ჯაჭვი
[[ჰომეროსი]] (ეპიკური ფორმა, ძმობა)
↓
ფირდოუსი, „შაჰ-ნამე" (მე-10 ს.) — სპარსული რაინდული ეპოსი
↓
შოთა რუსთაველი, [[ვეფხისტყაოსანი (წიგნი)]] (მე-12 ს.)
↓
[[დანტე ალიგიერი]], [[ღვთაებრივი კომედია (წიგნი)]] (1320) — შუა საუკუნეების ფილოსოფიურ-პოეტური სინთეზი
↓
[[მიგელ დე სერვანტესი]], [[დონ კიხოტი (წიგნი)]] (1605) — რაინდული იდეალის ირონიული გადააზრება