ვეფხისტყაოსანი (მე-12 საუკუნე)

ავტორი: შოთა რუსთაველი · მე-12 საუკუნე

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

არაბეთის მეფე როსტევანი, ვინც ვაჟი არ ჰყავს, ტახტზე ულამაზეს და ბრძენ ქალიშვილ თინათინს სვამს. სანადიროდ გასვლისას როსტევანი და მისი მთავარსარდალი ავთანდილი ხედავენ ვეფხის ტყავში გახვეულ, მტირალ უცხო რაინდს, რომელიც მათი ხალხის შეპყრობის მცდელობას წინააღმდეგობით უპასუხებს და იკარგება. მეფე დეპრესიაში ვარდება. თინათინი ავთანდილს (რომელსაც იგი უყვარს) ავალებს იპოვოს უცნობი რაინდი.

სამი წლის ძებნის შემდეგ ავთანდილი ტყეში პოულობს ტარიელს — ინდოეთის ამირბარს, რომელსაც ნესტან-დარეჯანი, ინდოეთის ასული, უყვარს. მამიდამ ტარიელისთვის გასათხოვად წინააღმდეგობის გამო ნესტანი ჯადოქრობით ზღვას გადააკარგვინა. ტარიელი მრავალი წელი ელოდებოდა და ტყეში ცხოვრობდა.

ავთანდილი ძმად ეფიცება და მეორედ ბრუნდება არაბეთში. მეფე უკან აღარ უშვებს — და აქ ავთანდილი იღებს გადამწყვეტ მორალურ გადაწყვეტილებას: წერს ცნობილ ანდერძს („სიცრუე და ორპირობა ავნებს ხორცსა, მერმე სულსა”) და იპარება. ბევრის ძებნის შემდეგ ზღვისპირა ქალაქში ვაჭრის ცოლი ფატმანი უმხელს საიდუმლოს: ნესტანი ქაჯებს (გრძნეულ მეომრებს) ჰყავთ დატყვევებული.

სამი ძმადნაფიცი — ტარიელი, ავთანდილი და ფრიდონი — ქაჯეთის აუღებელ ციხესიმაგრეს ანგრევენ, ქაჯებს ანადგურებენ და ნესტანს ათავისუფლებენ. ტარიელი და ნესტანი ქორწინდებიან, ისევე როგორც ავთანდილი და თინათინი. ფრიდონი თავის სამეფოში ბრუნდება. ბოროტება დამარცხებულია. სამივე სამეფო ერთიანდება. „ბოროტსა სძლია კეთილმან, არსება მისი გრძელია.”

ფილოსოფიური ბირთვი

რუსთაველის პოემა შუა საუკუნეების ფილოსოფიური სინთეზია:

ნეოპლატონური მიჯნურობა. შესავალში რუსთაველი მკაცრ ფსიქოლოგიურ გამიჯვნას აკეთებს: „მიჯნურობა სხვა რამეა, არ სიძვისა დასადარი.” ნამდვილი მიჯნურობა არ არის ხორციელი ვნება — ეს სულის ამაღლების გზაა ღვთაებრივისკენ, პლატონური Eros-ის ქრისტიანული ვერსია.

ჰუმანური ეთიკა ვერტიკალური მორჩილების წინააღმდეგ. ავთანდილის ანდერძი უმთავრესი ფილოსოფიური აქტია: მეფის (იერარქიის) წინააღმდეგ წასვლა ხდება გამართლებული, რადგან მეგობრისათვის თავდადება და ღვთის ნების ძიება უფრო მაღლა დგას, ვიდრე ბრმა მორჩილება.

ოპტიმისტური თეოდიცეა. წუთისოფელი მუხთალია („ცრუ და მუხთალი სოფელი მიწყივ ავისა მქმნელია”), მაგრამ ღვთის განგებულება საბოლოოდ სიკეთის გამარჯვებას ათანხმებს. ფინალი არ არის ტრაგედია — ის გამარჯვებაა.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
ავთანდილი	იდეალური რაინდი / ჰუმანისტი	მოვალეობის და მეგობრობის ბალანსი, რაციონალური სიბრძნე
ტარიელი	ვნებიანი შეყვარებული / ყაჩაღი-განდეგილი	სტიქიური სიყვარული, ველურობა, ტრაგიკული გმირი
თინათინი	ქალი-მეფე / შთამაგონებელი მუზა	ქალური სიბრძნე, პოლიტიკური ნება
ნესტან-დარეჯანი	დატყვევებული მზე / მებრძოლი ქალწული	თავისუფლების ძიება, ძლიერი ნება
ფატმანი	მიწიერი მრჩეველი / ფარული დამხმარე	პრაგმატული ქალური სიძლიერე
ქაჯები	ჩრდილი / გრძნეული ბოროტება	დაუცველი ბოროტება, რომელიც მეგობრობის ერთობით ირღვევა

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
ვეფხის ტყავი	უმართავი, სტიქიური ვნება; მიჯნურთან იდენტიფიკაცია	„რომე ვეფხი შვენიერი სახედ მისად დამისახავს”
მზე და მთვარე	სრულყოფილი სილამაზე, სიცოცხლის წყარო, საყვარელი არსება	„მზე უშენოდ ვერ იქმნების, რათგან შენ ხარ მისი წილი”
ვარდი და ზაფრანა	ახალგაზრდობა-სილამაზე (ვარდი) vs მონატრება-ტანჯვა (ზაფრანა)	„ვარდი შექმნილა ზაფრანად, აწ ია შეიკონების!“
ქაჯეთის ციხე	აუღებელი ბოროტება, რომელიც მხოლოდ ერთობითა და სიმამაცით ქრება	—

ფილოსოფიური დებატი

როსტევანი (ტრადიციული იერარქია): ყმა უნდა დაემორჩილოს პატრონს, ემსახუროს სახელმწიფოს. ავთანდილი (ქრისტიანული ჰუმანიზმი): მეგობრის დახმარება, მოყვასის სიყვარული, ღვთის ნების ძიება უფრო მაღალ ეთიკაშია.

იმარჯვებს ავთანდილი: ფინალში როსტევანიც აღიარებს მის სიმართლეს, რადგან მისი თავდადებიდან საყოველთაო ბედნიერება დაიბადა.

ჰორიზონტალური კავშირები

დანტე ალიგიერი — ღვთაებრივი კომედიის ბეატრიჩე და ნესტან-დარეჯანი ორივე გამოხატავენ ქალურ პრინციპს, რომელიც გმირს ღვთაებრივისკენ უძღვება
ჰომეროსი — ავთანდილი-ტარიელის ძმობა აქილევსი-პატროკლეს სქემაა (ეპიკური ძმობის არქეტიპი)
ნეოპლატონიზმი — რუსთაველის მიჯნურობის თეორია პლატონის „ნადიმის” და ფსევდო-დიონისე არეოპაგელის ეროტიკული თეოლოგიის ქართული სინთეზია
იმედი — „ბოროტსა სძლია კეთილმან” — ფილოსოფიური ოპტიმიზმის მანიფესტი
სიყვარული — სრულყოფილი „მიჯნურობის” განმარტება, სადაც ეროსი სულიერ ამაღლებაში გადადის
ღალატი — ავთანდილის „ღალატი” როსტევანის წინაშე სინამდვილეში უმაღლესი ერთგულებაა მეგობრის მიმართ

ვერტიკალური ჯაჭვი

[[ჰომეროსი]], „ილიადა" (ძვ. წ. მე-8 ს.) — ძმობის ეპიკური მოდელი
    ↓
ფირდოუსი, „შაჰ-ნამე" (მე-10 ს.) — აღმოსავლური რაინდული ეპოსი
    ↓
ვეფხისტყაოსანი (მე-12 ს.) — რუსთაველისეული სინთეზი: ქრისტიანული თეოლოგია + ნეოპლატონიზმი + აღმოსავლური რომანტიკა
    ↓
[[დანტე ალიგიერი]], [[ღვთაებრივი კომედია (წიგნი)]] (1320) — შუა საუკუნეების დასავლური სინთეზი
    ↓
[[მიგელ დე სერვანტესი]], [[დონ კიხოტი (წიგნი)]] (1605) — რაინდული იდეალის ირონიული დეკონსტრუქცია

კულტურული მატრიცა

ნავიგატორი

ვეფხისტყაოსანი