გოდოლი

გოდოლი (1926)

ავტორი: ფრანც კაფკა · 1926

გერმანულიდან თარგმნა რუსუდან კანჯიანომ.

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

შუაღამისას, თოვლით დაფარულ სოფელში ჩადის კაცი, სახელად კ. მას სჯერა, რომ ამ სოფლის მმართველმა გრაფმა მიწისმზომლად დაიქირავა. სოფელს ზემოდან ცივი, მიუწვდომელი გოდოლი გადმოჰყურებს — „ეს იყო არა ძველებური რაინდული ცოხე-დარბაზი, არამედ ნაგებობათა წყება.” პირველივე ღამეს გაღვიძებენ: „ეს სოფელი გოდოლს ეკუთვნის და ის, ვინც აქ ცხოვრობს, ფაქტობრივად გოდოლში ცხოვრობს.”

კ. ცდილობს გოდოლთან დაკავშირებას, მაგრამ ეს შეუძლებელია. ტელეფონში „ყურმილში ზუმერის მაგივრად ზუზუნი მოისმა, გეგონებოდა, ურიცხვი ბავშვთა ხმების ჟრიამულიაო.” გოდოლი ხან წერილს უგზავნის — სამსახურში აყვანილი ხარო, ხან მამასახლისი აცხადებს: „ჩვენ მიწისმზომელი არ გვჭირდება.”

კ. გადაწყვეტს მაღალჩინოსან კლამთან მისასვლელად კლამის საყვარელ ფრიდას გამოიყენოს — ცდუნებას აჰყვება, ართმევს მას კლამს. მაგრამ ეს მას გოდოლთან კი არ აახლოებს, პირიქით, სკოლის დამლაგებლად აქცევს.

ფილოსოფიური ბირთვი — ამალიას ისტორია: გოდლის მოხელე სორტინიმ ამალიას უხამსი წერილი მისწერა. ამალიამ წერილი დახია. გოდოლს ის ოფიციალურად არ დაუსჯია, მაგრამ შეშინებულმა საზოგადოებამ ოჯახი სრულად მოიკვეთა. ეს აჩვენებს, თუ როგორ ანადგურებს ტოტალიტარული შიში ადამიანურ სოლიდარობას.

რაც დრო გადის, კ. იღლება. ფრიდაც ტოვებს — ხვდება, რომ მხოლოდ ინსტრუმენტი იყო. ტრაგიკომიკურ სცენაში კ. მდივან ბიურგელის ოთახში აღმოჩნდება — ბიურგელი ეუბნება, რომ ზუსტად ახლა სისტემა ღიაა და ნებისმიერი სათხოვარი შეასრულოს. მაგრამ კ.-ს ამ მონოლოგის დროს ღრმად ეძინება. სისტემამ მას ენერგია გამოუცალა — და ერთადერთი შანსი დაიკარგა.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

K. ჩამოდის სოფელში, სადაც გოდოლი (Das Schloss) მდებარეობს, და ამტკიცებს, რომ მიწის მზომველად არის დაქირავებული. გოდოლის ხელისუფლება ამას არც ადასტურებს, არც უარყოფს. K. მთელი რომანის განმავლობაში ცდილობს გოდოლთან კონტაქტის დამყარებას, მაგრამ ვერასოდეს ახერხებს. რომანი დაუსრულებელი დარჩა — და ეს დაუსრულებლობა თემატურად სრულყოფილია: K.-ს ძიებას ბოლო არ აქვს, რადგან მიზანი პრინციპულად მიუღწეველია.

ეს არის სიზიფეს მითის პროზაული ვერსია: K. = სიზიფე, გოდოლი = მწვერვალი, რომელზეც ქვა ვერასოდეს აღწევს. ალბერ კამიუს ტერმინებით, K. არის აბსურდის გმირი, რომელიც ჯერ ისევ იმედს არ კარგავს — და სწორედ ეს იმედი ხდის მის მდგომარეობას კიდევ უფრო აბსურდულს.

გოდოლი როგორც თეოდიცეა

გოდოლი = ღმერთი/უმაღლესი ავტორიტეტი, რომელიც:

• არსებობს (შენობა რეალურია, ჩინოვნიკები რეალურია)
• მიუწვდომელია (K. ვერასოდეს ხვდება ნამდვილ ხელმძღვანელობას)
• თვითნებურია (გადაწყვეტილებები გამოუცნობია)

ეს არის თეოდიცეის კაფკასეული პასუხი: ღმერთი არის ბიუროკრატია — არა ბოროტი, არა კეთილი, არამედ გულგრილი და მიუწვდომელი. ძმები კარამაზოვების ივანე კითხულობს: „რატომ იტანჯებიან ბავშვები?” კაფკას K. ვერც კი სვამს კითხვას, რადგან ის ვერ აღწევს იმ დონემდე, სადაც კითხვის დასმა შესაძლებელია.

თემატური ანალიზი

თემა	გამოვლინება რომანში	კავშირი
აბსურდი	K.-ს უსასრულო მცდელობა, მიაღწიოს გოდოლს	ალბერ კამიუ, სიზიფეს მითი
თეოდიცეა	გოდოლი = ღმერთი, რომელიც არსებობს, მაგრამ მიუწვდომელია	ძმები კარამაზოვები (წიგნი), დიდი ინკვიზიტორი
ძალაუფლება და მორალი	ბიუროკრატია = ძალაუფლება მორალური საფუძვლის გარეშე	პროცესი (წიგნი)
გაუცხოება	K. = მარადიული უცხო, რომელსაც სოფელი ვერასოდეს მიიღებს	ფიოდორ დოსტოევსკი

ჰორიზონტალური კავშირები

• დიდი ინკვიზიტორი: ინკვიზიტორი = ხელისუფლება, რომელიც ამბობს „შენთვის ჯობს არ იცოდე”; გოდოლის ხელისუფლება = ინკვიზიტორი, რომელიც ამას ლაპარაკითაც არ იტვირთავს.
• სტალკერი (1979): „ზონა” = გოდოლის სივრცე; „ოთახი” = გოდოლი. ორივეში მისასვლელი არსებობს, მაგრამ შესვლა = იმის აღიარება, რაც არ გინდა იცოდე.
• პროცესი (წიგნი): ორივე რომანი = ერთი თემის ორი ვარიაცია: „პროცესში” სისტემა მოდის შენთან (დაპატიმრება); „გოდოლში” შენ მიდიხარ სისტემასთან (ძიება). შედეგი ერთია — მიუწვდომლობა.

ვერტიკალური ჯაჭვი

იობის წიგნი — ღმერთთან მიმართვა → ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — დიდი ინკვიზიტორი, ღმერთს კითხვის დასმა → კაფკა, „გოდოლი” (1926) — ღმერთთან მისვლა შეუძლებელია → სტალკერი (1979) — ზონა/ოთახი = თანამედროვე გოდოლი

წყარო

რომანი (დაუსრულებელი). მთარგმნელი: რუსუდან კანჯიანო.

მთარგმნელის შენიშვნა: „Das Schloss” ქართულად ციხეს ესატყვისება, მაგრამ ვინაიდან „ციხე” საპყრობილესთან არის გაიგივებული, მთარგმნელმა „გოდოლი” ამჯობინა.