მოთამაშე

მოთამაშე (1866)

ავტორი: ფიოდორ დოსტოევსკი · 1866

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

ახალგაზრდა რუსი მასწავლებელი ალექსეი ივანოვიჩი მუშაობს გენერლის გაკოტრებულ ოჯახში ევროპულ კურორტ რულეტენბურგში. ავადმყოფურად უყვარს გენერლის გერი პოლინა, რომელიც მას ფეხებზე იკიდებს — სწორედ ეს დამცირება ანიჭებს მაზოხისტურ სიამოვნებას.

სიტუაცია თავდაყირა დგება, როცა მომაკვდავი ბებია „ოქროს ეტლით” ჩამოდის კურორტზე. ის, ვინც რუსების უზომობას უნდა ებრძოდეს, თავად ხდება აზარტის მსხვერპლი და ქონებას სრულად აგებს.

სასოწარკვეთილი პოლინა ალექსეისთან მირბის. ალექსეი კაზინოში გარბის და 200,000 ფრანკს იგებს. მაგრამ პოლინას ეზიზღება — ფულს სახეში ესვრის და ინგლისელ ასტლისთან მიდის. გულგატეხილი ალექსეი ფრანგ ბლანშს მიჰყვება, ერთ თვეში ყველაფერს კარგავს, ციხეშიც ხვდება, ნამდვილ აზარტულ ნარკომანად იქცევა. წიგნი მთავრდება ბოლო მონეტით ჯიბეში და ილუზიით: „ხვალ, ხვალ ყველაფერი შეიცვლება!” — ის უკვე სამუდამოდ დაკარგულია.

---

ზოგადი მიმოხილვა

ფიოდორ დოსტოევსკის ნახევრად ავტობიოგრაფიული ნოველა, რომელიც 26 დღეში დაიწერა სტენოგრაფისტ ანა გრიგორიევნა სნიტკინას (მოგვიანებით — დოსტოევსკის მეორე ცოლი) დახმარებით. ნოველა ერთდროულად იწერებოდა „დანაშაულსა და სასჯელთან” — ეს ორი ნაწარმოები ერთი და იმავე წლის პროდუქტია, მაგრამ სრულიად განსხვავებული ტონალობისა.

შენიშვნა: ქართულ raw წყაროში (raw/მოთხრობები (დოსტოევსკი)/) „მოთამაშე” არ შედის — იქ მოთავსებულია „თვინიერი” (რუსუდან ქებულაძის თარგმანი). „მოთამაშის” ანალიზი ეფუძნება ნაწარმოების ცნობილ ტექსტს.

მოქმედება ხდება გამოგონილ გერმანულ ქალაქ რულეტენბურგში (საფრანგეთის საზღვართან). მთხრობელი — ახალგაზრდა რუსი ალექსეი ივანოვიჩი, რომელიც გენერალის ოჯახში მასწავლებლად მუშაობს — ეტაცება რულეტის თამაშს და იმავდროულად ცდილობს მოიპოვოს ამაყი ფრანგი ქალის, პოლინას, სიყვარული.

ფილოსოფიური ბირთვი

რომანის ცენტრალური კითხვა: არის თუ არა აზარტული თამაში თავისუფლების აქტი, თუ ახალი მონობის ფორმა? ალექსეი ივანოვიჩი თავდაპირველად თამაშობს პოლინას გულის მოსაგებად, მაგრამ მალე თამაში თავად ხდება მიზანი. რულეტი = თავისუფალი ნების პარადოქსი: ადამიანი „თავისუფლად” ირჩევს იმას, რაც მას მონად აქცევს.

ამავდროულად, თამაში = აბსურდის ფიზიკური განხორციელება: შემთხვევითობა, უაზრობა, რაციონალური კონტროლის ილუზია. რულეტის ბორბალი = აბსურდული სამყაროს მეტაფორა, სადაც არანაირი „სისტემა” არ მუშაობს.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

ალექსეი ივანოვიჩი — ვნებით მოტყვეული

ალექსეი = დოსტოევსკის ავტო-პორტრეტი თამაშის მანიის პერიოდიდან. ის არის ადამიანი, რომელიც ვნებას რაციონალურობაზე მაღლა აყენებს — და ამაში ხედავს „რუსულ” მიდგომას ცხოვრებისადმი, ევროპული „გათვლილობის” საპირისპიროდ.

კარლ იუნგის ტერმინებით: ალექსეი = ადამიანი, რომელშიც ინფლაცია (inflation) ხდება — ეგო იტაცებს არქეტიპული ენერგია (აზარტი, „ბედის ცდუნება”), და ის კარგავს ბალანსს. თამაშის დროს ალექსეი განიცდის „ნუმინოზურ” მდგომარეობას — ექსტაზს, რომელიც რელიგიურ გამოცდილებას ჰგავს.

პოლინა — მიუწვდომელი ანიმა

პოლინა = ამაყი, ენიგმატური, ემოციურად მიუწვდომელი ქალი, რომელიც ალექსეის ცხოვრებას მართავს. ის = ანიმას ნეგატიური ასპექტი: არა გამხსნელი (როგორც სონია „დანაშაულში”), არამედ დამანგრეველი, რომელიც კაცს უფსკრულისკენ მიეზიდება.

პოლინას პროტოტიპი — აპოლინარია სუსლოვა, დოსტოევსკის პირველი ცოლის ცხოვრებისეული „ფატალური ქალი”.

ბებია (la baboulenka) — ბუნებრივი ვიტალობა

გენერალის მოხუცი დეიდა, რომელიც მოსკოვიდან ჩამოდის და თავად ეტაცება რულეტს. ის = ვიტალური ენერგიის განსახიერება — ბებია თამაშობს არა სტრატეგიით, არამედ „სიცოცხლის ბოლო გატაცებით”. მისი თამაში = სიკვდილთან თამაში.

დე-გრიე და ბლანშ — ევროპული „გათვლილობა”

ფრანგი მარკიზი და კოკოტი = ევროპული რაციონალიზმის, ფულის კულტის და ცინიზმის ალეგორია. ისინი = ალექსეის „რუსული” ვნების ანტიპოდები.

თემატური ანალიზი

თემა	გამოვლინება რომანში	კავშირი
თავისუფალი ნება	თამაში = „თავისუფალი” არჩევანი, რომელიც მონობად იქცევა	ეგზისტენციალიზმი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი)
აბსურდი	რულეტი = შემთხვევითობის სამეფო, სადაც „სისტემა” ილუზიაა	ალბერ კამიუ — სიზიფე ბორბალთან
გაუცხოება	ალექსეი = რუსი ევროპაში, ორმაგად გაუცხოებული — ემიგრანტი და თამაშის მანიაკი	იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი)
რუსული vs. ევროპული	ალექსეის „ვნება” vs. დე-გრიეს „გათვლილობა” — კულტურული კონტრასტი	სლავოფილობა vs. დასავლელობა
დამოკიდებულება	თამაში როგორც ეგზისტენციალური გაქცევა	თანამედროვე ადიქტოლოგია

რუსული vs. ევროპული — კულტურული კონფლიქტი

დოსტოევსკი „მოთამაშეში” აყენებს რუსული და ევროპული მენტალიტეტის ფუნდამენტურ კონტრასტს:

• ევროპელი (ფრანგი, გერმანელი) = თავშეკავებული, „გათვლილი”, ფულს აგროვებს, სისტემას ენდობა
• რუსი = ვნებიანი, „ყველაფერი ან არაფერი”, ფულს ანადგურებს, ბედს ეთამაშება

ალექსეი ამბობს: „რუსები არა მხოლოდ რულეტში, არამედ ყველაფერში ასე თამაშობენ — ჩააგდებს ყველაფერს ერთ სვლაზე”. ეს არის თავისუფალი ნების რადიკალური ინტერპრეტაცია: თავისუფლება = უფლება, გაანადგურო საკუთარი თავი.

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფილოსოფია: ეგზისტენციალიზმი — თამაში როგორც ეგზისტენციალური აქტი: „მე ვთამაშობ, მაშასადამე ვარსებობ”; აბსურდი — ალბერ კამიუს „სიზიფეს მითი”: სიზიფე = მოთამაშე, რომელიც ყოველთვის იგივეს აკეთებს და იცის, რომ უაზროა; ფრიდრიხ ნიცშე — „დიონისური” ვნება vs. „აპოლონური” წესრიგი
• ფსიქოლოგია: კარლ იუნგი — არქეტიპული ინფლაცია: თამაშის დროს ალექსეი „შეპყრობილია” (possessed) არქეტიპული ენერგიით; დამოკიდებულების ფსიქოლოგია — რეპეტიციის კომპულსია
• კინო: „კაზინო” (მარტინ სკორსეზე, 1995) — აზარტი, ძალაუფლება და თვითდესტრუქცია; „სპორტის მეფე” (The Gambler, 2014) — პირდაპირი ადაპტაცია
• ავტობიოგრაფია: დოსტოევსკი თავად იყო პათოლოგიური მოთამაშე — ვისბადენში, ბად-ჰომბურგში, სხვა ევროპულ კურორტებზე. ანა გრიგორიევნასთან ქორწინების შემდეგ (1867) კიდევ რამდენიმე წელი თამაშობდა, სანამ საბოლოოდ არ დანება

ვერტიკალური ჯაჭვი

პუშკინი, „პიკის ქალი” (1834) — აზარტი და ბედისწერა → დოსტოევსკი, „მოთამაშე” (1866) — თამაში როგორც ეგზისტენციალური აქტი → სტეფან ცვაიგი, „აზარტული მოთამაშე” (1922) — ფსიქოლოგიური პორტრეტი → ალბერ კამიუ, „სიზიფეს მითი” (1942) — აბსურდული რეპეტიცია → პოლ თომას ანდერსონი, „ჰარდ ეიტი” (1996) — თანამედროვე აზარტის დრამა

კავშირი დოსტოევსკის სხვა ნაწარმოებებთან

• დანაშაული და სასჯელი (წიგნი) (1866) — ერთი წლის ნაწარმოები. „დანაშაულში” = ინტელექტუალური ვნება (თეორია), „მოთამაშეში” = ფიზიკური ვნება (აზარტი). ორივე = თავისუფალი ნების გამოცდა, რომელიც დამარცხებით მთავრდება
• იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი) (1864) — იატაკქვეშეთის კაცი ამბობს: „ადამიანს სურს საკუთარი თავისუფალი, თვითნებური სურვილის მიხედვით იმოქმედოს, თუნდაც ეს სურვილი მისივე საზიანო იყოს”. მოთამაშე = ამ პრინციპის პირდაპირი განხორციელება
• ძმები კარამაზოვები (წიგნი) (1880) — დიმიტრი კარამაზოვი = „მოთამაშის” ტიპის პერსონაჟი: ვნებიანი, იმპულსური, თვითდესტრუქციული, მაგრამ ამავდროულად ვიტალური და ღრმად განმცდელი