მოთამაშე

მოთამაშე (1866)

ზოგადი მიმოხილვა

ფიოდორ დოსტოევსკი-ს ნახევრად ავტობიოგრაფიული ნოველა, რომელიც 26 დღეში დაიწერა სტენოგრაფისტ ანა გრიგორიევნა სნიტკინას (მოგვიანებით — დოსტოევსკის მეორე ცოლი) დახმარებით. ნოველა ერთდროულად იწერებოდა „დანაშაული და სასჯელი (წიგნი)“-თან — ეს ორი ნაწარმოები ერთი და იმავე წლის პროდუქტია, მაგრამ სრულიად განსხვავებული ტონალობისა.

შენიშვნა: ქართულ raw წყაროში (raw/მოთხრობები (დოსტოევსკი)/) „მოთამაშე” არ შედის — იქ მოთავსებულია „თვინიერი” (რუსუდან ქებულაძის თარგმანი). „მოთამაშის” ანალიზი ეფუძნება ნაწარმოების ცნობილ ტექსტს.

მოქმედება ხდება გამოგონილ გერმანულ ქალაქ რულეტენბურგში (საფრანგეთის საზღვართან). მთხრობელი — ახალგაზრდა რუსი ალექსეი ივანოვიჩი, რომელიც გენერალის ოჯახში მასწავლებლად მუშაობს — ეტაცება რულეტის თამაშს და იმავდროულად ცდილობს მოიპოვოს ამაყი ფრანგი ქალის, პოლინას, სიყვარული.

ფილოსოფიური ბირთვი

რომანის ცენტრალური კითხვა: არის თუ არა აზარტული თამაში თავისუფლების აქტი, თუ ახალი მონობის ფორმა? ალექსეი ივანოვიჩი თავდაპირველად თამაშობს პოლინას გულის მოსაგებად, მაგრამ მალე თამაში თავად ხდება მიზანი. რულეტი = თავისუფალი ნება-ს პარადოქსი: ადამიანი „თავისუფლად” ირჩევს იმას, რაც მას მონად აქცევს.

ამავდროულად, თამაში = აბსურდი-ს ფიზიკური განხორციელება: შემთხვევითობა, უაზრობა, რაციონალური კონტროლის ილუზია. რულეტის ბორბალი = აბსურდული სამყაროს მეტაფორა, სადაც არანაირი „სისტემა” არ მუშაობს.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

ალექსეი ივანოვიჩი — ვნებით მოტყვეული

ალექსეი = დოსტოევსკის ავტო-პორტრეტი თამაშის მანიის პერიოდიდან. ის არის ადამიანი, რომელიც ვნებას რაციონალურობაზე მაღლა აყენებს — და ამაში ხედავს „რუსულ” მიდგომას ცხოვრებისადმი, ევროპული „გათვლილობის” საპირისპიროდ.

კარლ იუნგი-ს ტერმინებით: ალექსეი = ადამიანი, რომელშიც ინფლაცია (inflation) ხდება — ეგო იტაცებს არქეტიპული ენერგია (აზარტი, „ბედის ცდუნება”), და ის კარგავს ბალანსს. თამაშის დროს ალექსეი განიცდის „ნუმინოზურ” მდგომარეობას — ექსტაზს, რომელიც რელიგიურ გამოცდილებას ჰგავს.

პოლინა — მიუწვდომელი ანიმა

პოლინა = ამაყი, ენიგმატური, ემოციურად მიუწვდომელი ქალი, რომელიც ალექსეის ცხოვრებას მართავს. ის = ანიმას ნეგატიური ასპექტი: არა გამხსნელი (როგორც სონია „დანაშაულში”), არამედ დამანგრეველი, რომელიც კაცს უფსკრულისკენ მიეზიდება.

პოლინას პროტოტიპი — აპოლინარია სუსლოვა, დოსტოევსკის პირველი ცოლის ცხოვრებისეული „ფატალური ქალი”.

ბებია (la baboulenka) — ბუნებრივი ვიტალობა

გენერალის მოხუცი დეიდა, რომელიც მოსკოვიდან ჩამოდის და თავად ეტაცება რულეტს. ის = ვიტალური ენერგიის განსახიერება — ბებია თამაშობს არა სტრატეგიით, არამედ „სიცოცხლის ბოლო გატაცებით”. მისი თამაში = სიკვდილთან თამაში.

დე-გრიე და ბლანშ — ევროპული „გათვლილობა”

ფრანგი მარკიზი და კოკოტი = ევროპული რაციონალიზმის, ფულის კულტის და ცინიზმის ალეგორია. ისინი = ალექსეის „რუსული” ვნების ანტიპოდები.

თემატური ანალიზი

თემა	გამოვლინება რომანში	კავშირი
თავისუფალი ნება	თამაში = „თავისუფალი” არჩევანი, რომელიც მონობად იქცევა	ეგზისტენციალიზმი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი)
აბსურდი	რულეტი = შემთხვევითობის სამეფო, სადაც „სისტემა” ილუზიაა	ალბერ კამიუ — სიზიფე ბორბალთან
გაუცხოება	ალექსეი = რუსი ევროპაში, ორმაგად გაუცხოებული — ემიგრანტი და თამაშის მანიაკი	ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი)
რუსული vs. ევროპული	ალექსეის „ვნება” vs. დე-გრიეს „გათვლილობა” — კულტურული კონტრასტი	სლავოფილობა vs. დასავლელობა
დამოკიდებულება	თამაში როგორც ეგზისტენციალური გაქცევა	თანამედროვე ადიქტოლოგია

რუსული vs. ევროპული — კულტურული კონფლიქტი

დოსტოევსკი „მოთამაშეში” აყენებს რუსული და ევროპული მენტალიტეტის ფუნდამენტურ კონტრასტს:

• ევროპელი (ფრანგი, გერმანელი) = თავშეკავებული, „გათვლილი”, ფულს აგროვებს, სისტემას ენდობა
• რუსი = ვნებიანი, „ყველაფერი ან არაფერი”, ფულს ანადგურებს, ბედს ეთამაშება

ალექსეი ამბობს: „რუსები არა მხოლოდ რულეტში, არამედ ყველაფერში ასე თამაშობენ — ჩააგდებს ყველაფერს ერთ სვლაზე”. ეს არის თავისუფალი ნება-ს რადიკალური ინტერპრეტაცია: თავისუფლება = უფლება, გაანადგურო საკუთარი თავი.

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფილოსოფია: ეგზისტენციალიზმი — თამაში როგორც ეგზისტენციალური აქტი: „მე ვთამაშობ, მაშასადამე ვარსებობ”; აბსურდი — ალბერ კამიუ-ს „სიზიფეს მითი”: სიზიფე = მოთამაშე, რომელიც ყოველთვის იგივეს აკეთებს და იცის, რომ უაზროა; ფრიდრიხ ნიცშე — „დიონისური” ვნება vs. „აპოლონური” წესრიგი
• ფსიქოლოგია: კარლ იუნგი — არქეტიპული ინფლაცია: თამაშის დროს ალექსეი „შეპყრობილია” (possessed) არქეტიპული ენერგიით; დამოკიდებულების ფსიქოლოგია — რეპეტიციის კომპულსია
• კინო: „კაზინო” (მარტინ სკორსეზე, 1995) — აზარტი, ძალაუფლება და თვითდესტრუქცია; „სპორტის მეფე” (The Gambler, 2014) — პირდაპირი ადაპტაცია
• ავტობიოგრაფია: დოსტოევსკი თავად იყო პათოლოგიური მოთამაშე — ვისბადენში, ბად-ჰომბურგში, სხვა ევროპულ კურორტებზე. ანა გრიგორიევნასთან ქორწინების შემდეგ (1867) კიდევ რამდენიმე წელი თამაშობდა, სანამ საბოლოოდ არ დანება

ვერტიკალური ჯაჭვი

პუშკინი, „პიკის ქალი” (1834) — აზარტი და ბედისწერა → დოსტოევსკი, „მოთამაშე” (1866) — თამაში როგორც ეგზისტენციალური აქტი → სტეფან ცვაიგი, „აზარტული მოთამაშე” (1922) — ფსიქოლოგიური პორტრეტი → ალბერ კამიუ, „სიზიფეს მითი” (1942) — აბსურდული რეპეტიცია → პოლ თომას ანდერსონი, „ჰარდ ეიტი” (1996) — თანამედროვე აზარტის დრამა

კავშირი დოსტოევსკის სხვა ნაწარმოებებთან

• დანაშაული და სასჯელი (წიგნი) (1866) — ერთი წლის ნაწარმოები. „დანაშაულში” = ინტელექტუალური ვნება (თეორია), „მოთამაშეში” = ფიზიკური ვნება (აზარტი). ორივე = თავისუფალი ნება-ს გამოცდა, რომელიც დამარცხებით მთავრდება
• ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი) (1864) — მიწისქვეშეთის კაცი ამბობს: „ადამიანს სურს საკუთარი თავისუფალი, თვითნებური სურვილის მიხედვით იმოქმედოს, თუნდაც ეს სურვილი მისივე საზიანო იყოს”. მოთამაშე = ამ პრინციპის პირდაპირი განხორციელება
• ძმები კარამაზოვები (წიგნი) (1880) — დიმიტრი კარამაზოვი = „მოთამაშის” ტიპის პერსონაჟი: ვნებიანი, იმპულსური, თვითდესტრუქციული, მაგრამ ამავდროულად ვიტალური და ღრმად განმცდელი