რევიზორი (1836)
ავტორი: ნიკოლოზ გოგოლი · 1836
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
პატარა, მიყრუებული რუსული ქალაქი, სადაც მერიდან დაწყებული ექიმით დამთავრებული ყველა მაღალჩინოსანი ქრთამს იღებს და ხალხს ჩაგრავს. უცებ გოროდნიჩი იღებს საიდუმლო წერილს: პეტერბურგიდან მოდის რევიზორი, ინკოგნიტოდ. სრული პანიკა.
ორი ჭორიკანა ტრაქტირში შენიშნავს უცნაურ ახალგაზრდას, ხლესტაკოვს — უფულო ქარაფშუტას, რომელიც ორი კვირაა ფულს არ იხდის. მათ ჰგონიათ, ეს ის ინკოგნიტო რევიზორია. მოხელეების საკუთარმა შიშმა და პარანოიამ უბრალო სულელი ყოვლისშემძლე გენერლად აქცია.
გოროდნიჩი ხლესტაკოვს პატივით მიიპატიჟებს, ფულს ასესხებს. ყველა მოხელე რიგრიგობით მისდის ქრთამით. ხლესტაკოვი ფანტასტიკურ ტყუილებზე ლაპარაკს იწყებს: „მე ყოველგან ვარ, ყველგან. სასახლეში ყოველდღე დავდივარ.” ის გოროდნიჩის ქალიშვილს ხელს სთხოვს.
ტრიუმფის პიკზე ფოსტმეისტერი ხლესტაკოვის წერილს ხსნის — ირკვევა, რომ ხლესტაკოვი არავინ იყო და მთელ ქალაქს სასაცილოდ იგდებს. სანამ გოროდნიჩი შოკშია, ჟანდარმი აცხადებს: ნამდვილი რევიზორი ჩამოვიდა. მუნჯური სცენა — ყველა ქვავდება.
ფილოსოფიური ბირთვი
გოგოლი სამ ფილოსოფიურ კითხვას სვამს:
კორუფცია — ბუნებრივი მდგომარეობაა? გოროდნიჩი იმართლებს: „ადამიანი არაა, ცოდვა არ ჰქონდეს. თვითონ ღვთისაგან არის ასე დაწესებული.” ეს არის მორალური რელატივიზმის კლასიკური ფორმულა.
თვითმოტყუების მექანიზმი: ხლესტაკოვს არ დასჭირვებია მოტყუება — მოხელეებმა საკუთარი თავი თავადვე მოიტყუეს. „თითქოს თვალზე ბისტი გადაგვეკრა, თითქოს ეშმაკმა აგვირია გზა-კვალი.”
ღვთიური სამსჯავრო: მუნჯური სცენა — საშინელი სამსჯავროს მეტაფორა. ნამდვილი რევიზორი = ღმერთი, რომლის წინაშეც ყველა გაქვავდება. „გოროდნიჩი შუა სცენაზეა ბოძივით გაშეშებული.”
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
| პერსონაჟი | არქეტიპი | ფუნქცია |
|---|---|---|
| გოროდნიჩი | კორუმპირებული ტირანი | კორუფციას „ღვთის ნებად” წარმოაჩენს |
| ხლესტაკოვი | ტრიქსტერი / სარკე | ფილოსოფიური ვაკუუმი — მომენტით ცხოვრება |
| ოსიპი | პრაგმატული გლეხი | ხალხური გონიერება vs ბატონის სისულელე |
| ნამდვილი რევიზორი | Deus ex machina / ღვთიური სასჯელი | გარდაუვალი ანგარიშსწორება |
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა | ციტატა |
|---|---|---|
| ინკოგნიტო რევიზორი | ღვთიური სასჯელი, სინდისის ხმა | „რევიზორი პეტერბურგიდან, ინკოგნიტოდ!“ |
| ორი შავი ვირთაგვა | ინტუიციური გაფრთხილება | „მოვიდნენ, დამსუნეს და გამშორდნენ” |
| მუნჯური სცენა | საშინელი სამსჯავრო | „თითქმის წუთნახევარი მთელი ჯგუფი ამ მდგომარეობაშია გაქვავებული” |
ფილოსოფიური დებატი
კორუფცია vs სათნოება: გოროდნიჩის ფარისევლური პოზიცია: „სათნოებასთან შედარებით ყველაფერი ამაოებაა” — ეს არის ბოროტების, რომელიც სიკეთის ნიღბით იმოსება. ხლესტაკოვის ფილოსოფია: „კაცი ხომ იმისათვის ცხოვრობს, სიამოვნების ყვავილები წყვიტოს” — სრული ნიჰილიზმი, ფასეულობების ვაკუუმი. იმარჯვებს ღვთიური სამართლიანობა, რომელიც მუნჯური სცენით დგება.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — დიდი ინკვიზიტორის თემა: ძალაუფლება, ფარისევლობა და ღვთიური სამსჯავრო
- მიხეილ ბულგაკოვი, ძაღლის გული (წიგნი) — შვონდერი გოროდნიჩის საბჭოთა ვერსიაა: ბიუროკრატიული ძალაუფლება, რომელიც მონსტრებს ქმნის
- ფრანც კაფკა — ხლესტაკოვი, რომელსაც ვერავინ ამხელს = კაფკიანური აბსურდი, სადაც ბრალდება ვერასდროს ირკვევა
- თეოდიცეა — მუნჯური სცენა ღვთის სასჯელის დადგომის მეტაფორაა
- მოლიერი, „ტარტიუფი” — ფარისევლობის სატირა
ვერტიკალური ჯაჭვი
მოლიერი, „ტარტიუფი" (1664) — ფარისევლობის კომედია
↓
რევიზორი (1836) — კორუფციის სატირა + ღვთიური სამსჯავრო
↓
[[მკვდარი სულები (წიგნი)]] (1842) — რუსეთის სულიერი სიკვდილი
↓
[[მიხეილ ბულგაკოვი]], [[ეშმაკეულნი (წიგნი)]] (1924) — ბიუროკრატია = სიგიჟე