ძაღლის გული (1925)

ავტორი: მიხეილ ბულგაკოვი · 1925

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

1920-იანი წლების მოსკოვი, საშინელი სიცივე. ქუჩაში წევს გამწარებული, მშიერი მაწანწალა ძაღლი შარიკი და ფიქრობს, რომ მისი სიცოცხლე დასრულდა. სწორედ ამ დროს გამოჩნდება მდიდრულად ჩაცმული ქირურგი, პროფესორი ფილიპ პრეობრაჟენსკი, რომელიც ძაღლს ძეხვით მოისყიდის და თავის უზარმაზარ ბინაში მიიყვანს. შარიკი ფიქრობს, რომ სამოთხეში მოხვდა.

მაგრამ პროფესორს შოკისმომგვრელი გეგმები აქვს. ასისტენტ ბორმენტალთან ერთად ის ძაღლს ურთულეს ოპერაციას უკეთებს: ამოაჭრის ძაღლის ჰიპოფიზს და სათესლე ჯირკვლებს, მათ ადგილას ახლად გარდაცვლილი ლოთისა და ქურდის, კლიმ ჩუგუნკინის ორგანოებს გადაუნერგავს. ძაღლი ნელ-ნელა ადამიანად გარდაიქმნება — პოლიგრაფ პოლიგრაფოვიჩ შარიკოვი. მაგრამ რაკი მისი ადამიანური ბუნება კრიმინალის გენეტიკაზეა აგებული, შარიკოვი ნამდვილ მონსტრად ყალიბდება: სვამს, იგინება, კატებს კლავს.

ვითარება მძიმდება, როცა შარიკოვი კომუნისტ შვონდერს დაუახლოვდება, რომელიც მას შთააგონებს, რომ პროლეტარია და პროფესორი მისი კლასობრივი მტერია. შარიკოვი რევოლვერით ემუქრება ბორმენტალს. ბოლოს ექიმები საპირისპირო ოპერაციას ატარებენ და შარიკოვი ისევ ძაღლად იქცევა. წიგნი სრულდება ბედნიერი ძაღლის ფიქრებით, რომელსაც არაფერი ახსოვს.

ფილოსოფიური ბირთვი

ბულგაკოვი ფუნდამენტურ კითხვას სვამს: შეიძლება თუ არა ადამიანმა გააუმჯობესოს ბუნება? პასუხი ცალსახაა — არა. „აი, ექიმო, რა ხდება, როცა მკვლევარი იმის ნაცვლად, რომ ბუნებას პარალელურად, ხელის ცეცებით მიჰყვეს, საკითხის ფორსირებას იწყებს და ფარდას ახდის: აჰა, ინებეთ, შარიკოვი.”

ნაწარმოების ფილოსოფიური ბირთვი საბჭოთა ექსპერიმენტის მეტაფორაა: რევოლუციამ სცადა ძალით შეექმნა „ახალი ადამიანი” — შედეგი მონსტრი გახდა. „საშინელება ის გახლავთ, რომ მას უკვე ძაღლის კი არა, სწორედ ადამიანის გული აქვს. ყველაზე უხეირო რამ, რაც კი ამქვეყნად არსებობს!“

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
პრეობრაჟენსკი	შემოქმედი / დემიურგი	ძველი ინტელიგენცია, რომელიც ბუნებაზე „მარჯვდება”, მაგრამ ჩრდილს ქმნის
შარიკოვი	ჩრდილი (არქეტიპი)	ექსპერიმენტის ბნელი მხარე — „ახალი ადამიანი” უფლებებით, მაგრამ კულტურის გარეშე
შვონდერი	სისტემის აგენტი	ბიუროკრატიული ბოროტება, რომელიც მონსტრს იარაღად იყენებს
ბორმენტალი	ერთგული მოწაფე	მეცნიერების პრაქტიკული ძალა, მზადაა მონსტრის განადგურებისთვის

პრეობრაჟენსკი და შარიკოვი ორეულები არიან: შემოქმედი და მისი ქმნილება, გენიოსი და მისი ჩრდილი. ეს სტრუქტურა დოსტოევსკის ორეულის ტრადიციას აგრძელებს.

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
ოპერაცია	რევოლუციის მეტაფორა	„ჰიპოფიზი დახურული საკანია, ადამიანის მოცემულ სახეს რომ განსაზღვრავს”
ბუ	სიბრძნე და ძველი წესრიგი	„ეს არამზადა მაგიდაზე შეხტა და ბუს ბოლოზე ეძგერა!“
კალოშები	ცივილიზაციის დონე	„ჩვიდმეტი წლის აპრილში ერთ მშვენიერ დღეს ყველა კალოში დაიკარგა…“

ჰორიზონტალური კავშირები

ფრანც კაფკა, გარდასახვა (წიგნი) — ადამიანის ტრანსფორმაცია: კაფკასთან ადამიანი მწერად იქცევა, ბულგაკოვთან ძაღლი ადამიანად. ორივე შემთხვევაში შედეგი ტრაგიკულია
ფიოდორ დოსტოევსკი — რასკოლნიკოვის „ზეკაცის” თეორია და პრეობრაჟენსკის ექსპერიმენტი ერთი თემის ვარიაციებია: ადამიანს არ აქვს უფლება, ბუნების კანონები დაარღვიოს
მერი შელი, „ფრანკენშტაინი” — შემოქმედი, რომელიც მონსტრს ქმნის და ვერ აკონტროლებს
ალბერ კამიუ, უცხო (წიგნი) — მერსო და შარიკოვი ორივე „უცხონი” არიან, მაგრამ განსხვავებული მიზეზებით
კინემატოგრაფია — ფრანკენშტაინის სინდრომი: მეცნიერი vs მისი ქმნილება, რაც ბლეიდრანერი (1982) ფილმშიც გრძელდება

ვერტიკალური ჯაჭვი

მერი შელი, „ფრანკენშტაინი" (1818) — შემოქმედი vs ქმნილება
    ↓
[[ნიკოლოზ გოგოლი]], „ცხვირი" (1836) — აბსურდული ტრანსფორმაცია
    ↓
[[ფიოდორ დოსტოევსკი]], [[ორეული (წიგნი)]] (1846) — ორეულობა, იდენტობის კრიზისი
    ↓
ძაღლის გული (1925) — საბჭოთა ექსპერიმენტი ადამიანის ბუნებაზე
    ↓
[[ჯორჯ ორუელი]], [[ცხოველების ფერმა (წიგნი)]] (1945) — რევოლუციის დეგრადაცია

კულტურული მატრიცა

ნავიგატორი

ძაღლის გული