ტარას ბულბა

ტარას ბულბა (1842)

ავტორი: ნიკოლოზ გოგოლი · 1842

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

მოხუცი, უხეში კაზაკი ტარას ბულბა კიევის სემინარიიდან ბრუნდებულ ორ ვაჟს — ოსტაპსა და ანდრის — მაშინვე ზაპოროჟიეს სეჩში მიჰყავს, კაზაკების თავისუფალ რესპუბლიკაში. ვერ მოითმენს მშვიდ ცხოვრებას და ხელოვნურად გაააფორიარებს ომს პოლონელების წინააღმდეგ. ქალაქ დუბნოს ალყისას ხდება ნაწარმოების ყველაზე ღრმა ფსიქოლოგიური ტრაგედია: რომანტიკოსი უმცროსი შვილი ანდრი გადადის მტრის მხარეს, რადგან ქალაქში შეყვარებული პოლონელი ქალი ჰყავს: „ვინ თქვა, რომ ჩემი სამშობლო უკრაინაა? … ჩემი სამშობლო შენა ხარ!”

ტარასი ღალატს ვერ ივიწყებს — საკუთარი ხელით კლავს შვილს ბრძოლის ველზე: „მე გაგაჩინე, მევე უნდა მოგკლა!” იმავე ბრძოლაში უფროსი, ერთგული ოსტაპი ტყვედ ვარდება. გამოჯანმრთელების შემდეგ ტარასი ებრაელი იანკელის დახმარებით მოხვდება ვარშავაში, იდგება ბრბოში და ეცნობა, როგორ წამავენ შვილს სიკვდილით. წამების წუთებში ოსტაპი ძალაგამოცლილი ყვირის: „ბატკო, სადა ხარ ნეტა?” ტარასი საკუთარი სიცოცხლის რისკის ფასად უპასუხებს: „მესმი!”

წიგნი ტარასის შურისძიებით და მისი დაჭერით მთავრდება: მტერი მას ცოცხლად წვავს, მაგრამ ცეცხლიდანაც ახერხებს თავის ამხანაგებს გაქცევის გზა ასწავლოს. კვდება დაუმარცხებელი სულით.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

გოგოლი წიგნში ორ უმძიმეს ფილოსოფიურ კვანძს შლის:

კოლექტივიზმი vs ინდივიდუალიზმი. ტარასი იცავს კოლექტიურ ფასეულობებს: ერი, სარწმუნოება, ძმობა. ანდრი ირჩევს პირად ბედნიერებას, ესთეტიკას, რომანტიულ სიყვარულს. სიუჟეტურად ტარასი იმარჯვებს — ანდრის კლავს. მაგრამ ფილოსოფიურად ავტორი ამბივალენტურია: ანდრი სიკვდილშიც ულამაზესია. „რით არ იქნებოდა კაზაკი? … ძაღლივით უსახელოდ დაიღუპა!” — ამ ფრაზაში მამის ფარული ტკივილი იხატება.

გმირობის სისხლიანი ფასი. გოგოლი ერთდროულად ამხიარულებს კაზაკთა გმირობით და აჩვენებს მათ უკიდურეს სისასტიკეს — ქალების, ბავშვების, ებრაელების ხოცვა. გმირობას ფასი აქვს და ფასი საშინელია.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	ფუნქცია
ტარას ბულბა	მეომარი-მამა / ძველი მეფე	კოლექტიური იდენტობის მცველი, შვილის მოსპობის ტრაგიკული გმირი
ოსტაპი	იდეალური ძე / სტოიკოსი მოწამე	მამობრივი იდეალის სრული გამოხატულება
ანდრი	რომანტიკოსი / მოღალატე	ინდივიდუალიზმი, ვნების სიმართლე, ესთეტური იდეალი
იანკელი	ტრიქსტერი / გადარჩენის ოსტატი	კაზაკური იდეალის რადიკალური ანტითეზა — პრაგმატიზმი

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
ტრიალი ველი (სტეპი)	კაზაკური სულის სიდიადე, უსაზღვრო თავისუფლება	„დალახვროს ეშმაკმა, რა კარგი რამა ხართ, ველებო!“
ტარასის ხმალი	მეომრის იდენტობა, „დედა” იდეოლოგიურ გაგებაში	„აი, ამ ხმალს ხომ ხედავთ? ეს თქვენი დედაა!“
ჩიბუხი	კაზაკური ღირსება; მისი დაკარგვა = სიცოცხლის დასასრული	„არ მინდა, რომ ჩიბუხი რა არის, ჩიბუხიც ჩაუვარდეთ ხელში წყეულ ლიახებს!“

ფილოსოფიური დებატი

ნაწარმოების ფილოსოფიური ოპონენტები:

• ტარასი: „ამხანაგობაზე წმინდა კავშირი დედამიწის ზურგზე არსად არსებობს.” (კოლექტივიზმის მანიფესტი)
• ანდრი: „ჩემი სამშობლო შენა ხარ!” (ინდივიდუალიზმის მანიფესტი)

სიუჟეტურად ტარასი იმარჯვებს, მაგრამ მისი გამარჯვების ფასი საკუთარი შვილის მკვლელობაა — ანუ გამარჯვება თავადვე ტრაგედიაა.

ჰორიზონტალური კავშირები

• ჰომეროსი — ილიადასავით ეპიკური სტრუქტურა: ბრძოლა, გმირობა, სიკვდილი ღირსებისთვის; ტარასი ≈ ძველი პრიამი, ოსტაპი ≈ ჰექტორი
• ფიოდორ დოსტოევსკი — ძმებში კარამაზოვებში მამისა და შვილის კონფლიქტი ფილოსოფიურ სიღრმეში გადადის
• ლევ ტოლსტოი — ომი და მშვიდობაში სამშობლოსადმი ერთგულების თემა, თუმცა ტოლსტოი პაციფისტურ პოზიციას იცავს
• ღალატი — ანდრის ღალატი ფსიქოლოგიურად ახლოა დანტეს „ჯოჯოხეთის” უკანასკნელ წრესთან, სადაც მოღალატეები იტანჯებიან
• სიყვარული და მოვალეობა — კონფლიქტი, რომელიც რომეო და ჯულიეტა-დან ანა კარენინამდე გასდევს ლიტერატურას
• კინემატოგრაფია — მელ გიბსონის „გულადი გული” (1995) — იგივე პარადიგმა, პატრიოტული ტრაგედია

ვერტიკალური ჯაჭვი

[[ჰომეროსი]], „ილიადა" (ძვ. წ. მე-8 ს.) — ეპიკური გმირობა, ძმობა
    ↓
ვალტერ სკოტი, „აივანჰო" (1820) — რომანტიკული ისტორიული რომანი
    ↓
ტარას ბულბა (1842) — ეროვნული ეპოსი + პირველი ფსიქოლოგიური ტრაგედია [[ნიკოლოზ გოგოლი|გოგოლთან]]
    ↓
[[ლევ ტოლსტოი]], [[ომი და მშვიდობა (წიგნი)]] (1869) — ეპოსის ფილოსოფიური დიდება
    ↓
მიხეილ შოლოხოვი, „წყნარი დონი" (1928) — კაზაკური სული საბჭოთა ეპოქაში